Σαν σήμερα, 2 Δεκεμβρίου 1823: Το δόγμα Μονρόε και ο απόηχος της ελληνικής Επανάστασης – Η Αμερική χαράζει νέα πορεία
Σαν σήμερα, στις 2 Δεκεμβρίου 1823, ο Τζέιμς Μονρόε, πέμπτος Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, εκφώνησε ενώπιον του Κογκρέσου την Έβδομη Ετήσια Ομιλία του, ένα κείμενο που επρόκειτο να καθορίσει την αμερικανική εξωτερική πολιτική για περισσότερο από έναν αιώνα. Η ομιλία αυτή, γνωστή στην ιστορία ως Δόγμα Μονρόε, ήταν μια τολμηρή και μονομερής διακήρυξη, η οποία έθετε το Δυτικό Ημισφαίριο εκτός της σφαίρας επιρροής των Ευρωπαϊκών Δυνάμεων, ενώ παράλληλα περιείχε σαφείς αναφορές και εκφράσεις συμπάθειας προς τον αγωνιζόμενο ελληνικό λαό.
Η γέννηση μιας δομικής αρχής: «Η Αμερική στους Αμερικανούς»
Το Δόγμα Μονρόε προέκυψε σε μια περίοδο έντονης πολιτικής αναταραχής τόσο στην Ευρώπη όσο και στη Λατινική Αμερική. Οι πρώην ισπανικές αποικίες είχαν κερδίσει ή βρίσκονταν στα πρόθυρα να κερδίσουν την ανεξαρτησία τους, και οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν ήδη αναγνωρίσει αυτές τις νέες κυβερνήσεις. Ωστόσο, οι Ιερές Συμμαχίες των ευρωπαϊκών μοναρχιών, με επικεφαλής την Αυστρία, την Πρωσία και τη Ρωσία, επιδίωκαν να ανατρέψουν τις δημοκρατικές εξεγέρσεις και να αποκαταστήσουν τη μοναρχική τάξη.
Η βασική αρχή του Δόγματος Μονρόε ήταν διττή:
VIRAL
Καταρχάς, οι αμερικανικές ήπειροι (Βόρεια και Νότια) δεν έπρεπε πλέον να θεωρούνται αντικείμενα μελλοντικής αποικιοκρατίας από οποιαδήποτε ευρωπαϊκή δύναμη. Αυτή η δήλωση απευθυνόταν κυρίως στη Ρωσία, η οποία διεκδικούσε εδάφη μέχρι την περιοχή του Όρεγκον, αλλά και σε κάθε πιθανή απόπειρα αποκατάστασης της ισπανικής εξουσίας. Οποιαδήποτε απόπειρα των ευρωπαϊκών δυνάμεων να επεκτείνουν το πολιτικό τους σύστημα ή να επέμβουν στα πολιτικά πράγματα των ανεξάρτητων κρατών του Δυτικού Ημισφαιρίου, θα θεωρείτο ως εχθρική ενέργεια απέναντι στην ειρήνη και την ασφάλεια των Ηνωμένων Πολιτειών.
Δεύτερον, ως αντιστάθμισμα, οι Ηνωμένες Πολιτείες δήλωναν τη δέσμευσή τους να μην επεμβαίνουν στις εσωτερικές υποθέσεις των ευρωπαϊκών δυνάμεων, συμπεριλαμβανομένων των υφιστάμενων ευρωπαϊκών αποικιών στην Αμερική. Ουσιαστικά, ο Μονρόε χώριζε τον κόσμο σε δύο διακριτές σφαίρες επιρροής, υιοθετώντας μια πολιτική ουδετερότητας και απομόνωσης από τις ευρωπαϊκές διενέξεις, εκτός της αμερικανικής ηπείρου. Αυτή η διακήρυξη ήταν προϊόν της στενής συνεργασίας με τον Υπουργό Εξωτερικών, Τζον Κουίνσι Άνταμς, ο οποίος υπήρξε ο κύριος συντάκτης του κειμένου.
Η ελληνική Επανάσταση στο προσκήνιο της Αμερικανικής πολιτικής
Εκτός από τη θεμελιώδη διακήρυξη για το Δυτικό Ημισφαίριο, η ομιλία του Μονρόε του 1823 περιείχε επίσης θερμές αναφορές στον Αγώνα της Ελληνικής Ανεξαρτησίας. Το φιλελληνικό κίνημα είχε ήδη λάβει μεγάλες διαστάσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι Αμερικανοί διανοούμενοι, πολιτικοί και πολίτες έβλεπαν την Ελληνική Επανάσταση ως μια επαναληπτική πράξη της δικής τους επανάστασης κατά της τυραννίας, αναγνωρίζοντας στους Έλληνες τους κληρονόμους του αρχαίου πολιτισμού και της δημοκρατικής σκέψης.
Ήδη από την προηγούμενη Ετήσια Ομιλία του, στις 3 Δεκεμβρίου 1822, ο Μονρόε είχε εκφράσει έντονα τη συμπάθειά του: «Η αναφορά στην Ελλάδα γεμίζει το μυαλό με τα πιο εξυψωμένα αισθήματα και αφυπνίζει στο στήθος μας τα καλύτερα συναισθήματα που η φύση μας μπορεί να δεχθεί… Υπάρχει μια ισχυρή ελπίδα ότι αυτός ο λαός θα ανακτήσει την ανεξαρτησία του και θα ξαναρχίσει την ίση του θέση ανάμεσα στα έθνη της γης». Αυτά τα λόγια αποτελούσαν την πρώτη ουσιαστική αναγνώριση του ελληνικού Αγώνα από την ηγεσία μιας μεγάλης δύναμης.
Στην ομιλία της 2ας Δεκεμβρίου 1823, ο Μονρόε επανέλαβε αυτή τη συμπάθεια. Αν και η επίσημη αναγνώριση ενός κυρίαρχου ελληνικού κράτους και η πρόταση για αποστολή πρεσβευτή, όπως αναφέρεται συχνά, απαλείφθηκε την τελευταία στιγμή από το τελικό κείμενο – πιθανότατα κατόπιν εισηγήσεως του ψυχρότερου και πιο ρεαλιστή Τζον Κουίνσι Άνταμς, ο οποίος φοβόταν την εμπλοκή των ΗΠΑ στις «ευρωπαϊκές υποθέσεις» – ολόκληρο το κλίμα της αμερικανικής πολιτικής και κοινής γνώμης ήταν ξεκάθαρα υπέρ των Ελλήνων. Υπήρχαν μάλιστα προτάσεις στο Κογκρέσο, όπως εκείνη του Ντάνιελ Ουέμπστερ, για αποστολή οικονομικής βοήθειας στους επαναστατημένους Έλληνες.
Διαβάστε επίσης
Δύο σφαίρες, μία πολιτική φιλοσοφία
Ενώ το Δόγμα Μονρόε διακήρυττε τη μη παρέμβαση στις ευρωπαϊκές υποθέσεις, η εκτεταμένη αναφορά στην Ελλάδα και οι εκφράσεις συμπαθείας δεν ήταν τυχαίες. Ο Μονρόε και ο Άνταμς επιθυμούσαν να δείξουν ότι η αμερικανική ουδετερότητα δεν σήμαινε αδιαφορία. Αντιθέτως, υπογράμμιζαν ότι η Αμερική, ως φάρος ελευθερίας, συμπαθούσε τους λαούς που αγωνίζονταν για την αυτοδιάθεσή τους, εφόσον ο αγώνας τους έφερε τα «φρούτα της ωριμότητας» και της «εξέλιξης». Η αντίθεση που έθετε το Δόγμα μεταξύ της δημοκρατικής «Νέας» και της μοναρχικής «Παλαιάς» Ευρώπης, ενίσχυε το ηθικό επιχείρημα υπέρ των Ελλήνων.
Το Δόγμα Μονρόε, με την επιβολή του απομονωτισμού στο επίπεδο της εξωτερικής πολιτικής, εξασφάλιζε την εδραίωση των Ηνωμένων Πολιτειών ως ηγεμονικής δύναμης στο Δυτικό Ημισφαίριο, μακριά από τους κινδύνους των ευρωπαϊκών πολέμων. Ωστόσο, η φιλελληνική ρητορική του μηνύματος του 1823 απέδειξε ότι, παρά την επίσημη στάση ουδετερότητας, η αμερικανική εθνική ταυτότητα ήταν βαθιά συνδεδεμένη με τις ιδέες της Ελευθερίας και της Δημοκρατίας, ιδέες που, κατά την αντίληψή τους, πηγάζουν από την αρχαία Ελλάδα και εκδηλώνονταν στον σύγχρονο αγώνα των επαναστατημένων Ελλήνων.
Αν και η επίσημη αναγνώριση του ελληνικού κράτους και η αποστολή πρεσβευτή δεν πραγματοποιήθηκε τότε, η ομιλία του 1823 άφησε ένα ισχυρό ηθικό αποτύπωμα και ενίσχυσε το φιλελληνικό κίνημα, το οποίο τελικά οδήγησε σε σημαντική ανθρωπιστική βοήθεια προς τους Έλληνες. Η διπλή αυτή κληρονομιά, το Δόγμα Μονρόε ως θεμέλιος λίθος της αμερικανικής γεωπολιτικής και η ένθερμη υποστήριξη στον ελληνικό Αγώνα, καθιστούν τη 2α Δεκεμβρίου 1823 μια ημερομηνία κομβικής σημασίας για την ιστορία τόσο των Ηνωμένων Πολιτειών όσο και της Ελλάδας.
0 ΣΧΟΛΙΑ