Σαν σήμερα, 19 Αυγούστου 1991: Ο τελευταίος ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης πέφτει – Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ ανατρέπεται με πραξικόπημα

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ ήταν σοβιετικός (ρώσος) κομμουνιστής ηγέτης, γνωστός για τις προσπάθειές του να εκδημοκρατίσει το αυστηρό κομμουνιστικό σύστημα της Σοβιετικής Ένωσης και να αποκεντρώσει την οικονομία της. Οι ενέργειές του συνέβαλαν στην πτώση του κομμουνισμού και τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991.

Κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του, υπηρέτησε ως γενικός γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης (1985-1991), πρόεδρος του Προεδρείου του Ανωτάτου Σοβιέτ (1989-1990) και πρόεδρος της Σοβιετικής Ένωσης (1990-1991). Το 1990 του απονεμήθηκε το Νόμπελ Ειρήνης για τον καθοριστικό του ρόλο στις αλλαγές στις σχέσεις Ανατολής-Δύσης, πολλά πια χρόνια μετά την επανάσταση που άλλαξε τα πάντα.

Η ένταξη στο Κόμμα και η ανάληψη της ηγεσίας

Ο Μιχαήλ Σεργκέγιεβιτς Γκορμπατσόφ γεννήθηκε στις 2 Μαρτίου 1931 στο Πριβόλνογιε, ένα χωριό της περιφέρειας Σταυρούπολης, από αγροτική οικογένεια. Το 1946 ξεκίνησε να εργάζεται ως οδηγός γεωργικών μηχανημάτων και έγινε μέλος της Κομσομόλ, της νεολαίας του ΚΚΣΕ.

Το 1952, ως φοιτητής στη Μόσχα, εντάχθηκε στο ΚΚΣΕ, ενώ το επόμενο έτος παντρεύτηκε τη Ραΐσα Τιταρένκο, με την οποία απέκτησε μία κόρη, την Ιρίνα. Το 1955 αποφοίτησε από τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Λομονόσοφ και το 1957 από το Ινστιτούτο Αγροτικής Οικονομίας της Σταυρούπολης, αποκτώντας ειδικότητα γεωπόνου-οικονομολόγου.

Παράλληλα, ανέπτυξε έντονη κομματική δράση. Το 1955 ανέλαβε πρώτος γραμματέας της Επιτροπής Πόλης της Κομσομόλ στη Σταυρούπολη, ενώ στη συνέχεια προήχθη σε πρώτος γραμματέας της Περιφερειακής Επιτροπής. Το 1970 εκλέχθηκε πρώτος γραμματέας της Περιφερειακής Επιτροπής του ΚΚΣΕ στη Σταυρούπολη και το 1971 έγινε μέλος της Κεντρικής Επιτροπής. Από το 1978 έως το 1985 ανέλαβε διάφορες υψηλόβαθμες θέσεις, μέχρι την εκλογή του ως γενικός γραμματέας του ΚΚΣΕ, η οποία σηματοδότησε την ανάληψη της ηγεσίας της Σοβιετικής Ένωσης.

Ως ηγέτης, ο Γκορμπατσόφ ξεχώρισε για τις οργανωτικές του ικανότητες και τις τολμηρές πρωτοβουλίες του. Εισήγαγε την «περεστρόικα» (αναδόμηση) και τη «γκλάσνοστ» (διαφάνεια), με στόχο τη βελτίωση της οικονομίας, της διοίκησης και των κοινωνικών υπηρεσιών. Η πυρηνική καταστροφή του Τσερνομπίλ το 1986 ανέδειξε τις αδυναμίες του σοβιετικού συστήματος, ενισχύοντας την αποφασιστικότητά του να προωθήσει μεταρρυθμίσεις.

Στην εξωτερική πολιτική, εργάστηκε για τη βελτίωση των σχέσεων της Σοβιετικής Ένωσης με άλλες χώρες, ιδιαίτερα με τις ΗΠΑ, με στόχο τη μείωση του πυρηνικού οπλοστασίου και την προώθηση της διεθνούς ειρήνης. Με τολμηρές πρωτοβουλίες και μονομερείς παραχωρήσεις, προσπάθησε να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη και τη συνεργασία σε διεθνές επίπεδο.

Η πορεία μέχρι την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και η αποκαθήλωσή του

Ήδη από τις πρώτες διπλωματικές αποστολές του, στον Καναδά το 1983 και στο Λονδίνο το 1984, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ ξεχώρισε ως ένας διαφορετικός σοβιετικός πολιτικός. Ως πρόεδρος της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων του Ανώτατου Σοβιέτ, κέρδισε θετικές εντυπώσεις διεθνώς και την εκτίμηση της Μάργκαρετ Θάτσερ, χάρη στις ικανότητές του ως διπλωμάτης και αξιόπιστος συνομιλητής. Ως ηγέτης της ΕΣΣΔ, το 1985 είχε την πρώτη του συνάντηση κορυφής με τον Ρόναλντ Ρέιγκαν στη Γενεύη.

Το 1986, στη συνάντηση κορυφής στο Ρέικιαβικ, αν και δεν υπήρξαν άμεσα αποτελέσματα, άνοιξε ο δρόμος για επόμενες διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στη συμφωνία για τον αφοπλισμό πυραύλων μέσου βεληνεκούς, υπογεγραμμένη στην Ουάσινγκτον το 1987. Αυτή η συμφωνία επικυρώθηκε στη συνάντηση κορυφής στη Μόσχα το 1988. Ακολούθησε η συμφωνία για την αποχώρηση των σοβιετικών στρατευμάτων από το Αφγανιστάν και η πρόταση Γκορμπατσόφ για την κατάργηση πυρηνικών βάσεων σε Σιβηρία, Βιετνάμ και Φιλιππίνες, με στόχο τη μείωση εντάσεων στην Ασία και τον Ειρηνικό.

Παράλληλα, ο Γκορμπατσόφ προώθησε την μείωση στρατηγικών όπλων, την εποπτεία βαλλιστικών πυραύλων και τον περιορισμό πυρηνικών δοκιμών. Ενίσχυσε επίσης το ζήτημα των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Το 1988, στη 19η Πανενωσιακή Συνδιάσκεψη του ΚΚΣΕ, οι πολιτικές του εγκρίθηκαν, ενώ αργότερα εξελέγη ομόφωνα πρόεδρος του Προεδρείου του Ανώτατου Σοβιέτ, εδραιώνοντας τη θέση του στην ηγεσία.

Ο Γκορμπατσόφ έπαιξε καθοριστικό ρόλο στις αλλαγές που διαμόρφωσαν την Ευρώπη στα τέλη της δεκαετίας του 1980. Στήριξε τις μεταρρυθμίσεις στις ανατολικές χώρες και αποδέχθηκε την πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων. Επέτρεψε τη σταδιακή αποχώρηση σοβιετικών στρατευμάτων και το 1990 συμφώνησε στην επανένωση της Γερμανίας, καθώς και στην ένταξή της στο ΝΑΤΟ. Για τη συμβολή του στις διεθνείς σχέσεις, τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης το 1990.

Ο σταδιακός εκδημοκρατισμός και η αποκέντρωση του πολιτικού συστήματος της Σοβιετικής Ένωσης προκάλεσαν αναταραχές σε πολλές Δημοκρατίες της, όπως το Αζερμπαϊτζάν, η Γεωργία και το Ουζμπεκιστάν, ενώ άλλες, όπως η Λιθουανία, διεκδίκησαν την ανεξαρτησία τους. Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ αντέδρασε χρησιμοποιώντας στρατιωτική δύναμη για να καταστείλει συγκρούσεις στις Δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας (1989-1990) και εισήγαγε συνταγματικούς μηχανισμούς για τη νόμιμη αποχώρηση των Δημοκρατιών από την ΕΣΣΔ.

Με το Κομμουνιστικό Κόμμα της Σοβιετικής Ένωσης (ΚΚΣΕ) να χάνει την επιρροή του, ο Γκορμπατσόφ προώθησε τη μεταφορά εξουσιών από το κόμμα σε εκλεγμένους κυβερνητικούς θεσμούς. Τον Μάρτιο του 1990, εξελέγη Πρόεδρος της ΕΣΣΔ από το Συνέδριο των Αντιπροσώπων του Λαού, ενώ κατήργησε το μονοπώλιο του ΚΚΣΕ στην πολιτική εξουσία, ανοίγοντας τον δρόμο για τη νομιμοποίηση άλλων κομμάτων. Παρότι κατάφερε να διαλύσει τις ολοκληρωτικές δομές του σοβιετικού κράτους και να προωθήσει τη δημοκρατία, ήταν απρόθυμος να μεταρρυθμίσει τη σοβιετική οικονομία προς την κατεύθυνση της ελεύθερης αγοράς, με αποτέλεσμα η κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία να καταρρεύσει.

Η αναποτελεσματική διακυβέρνηση του Γκορμπατσόφ έγινε εμφανής, καθώς η οικονομία κατέρρεε και οι πολίτες απογοητεύονταν. Στα τέλη του 1990, συνεργάστηκε με συντηρητικά στοιχεία του κόμματος και κρατικούς μηχανισμούς ασφαλείας για να διατηρήσει την εξουσία. Ωστόσο, οι σκληροπυρηνικοί κομμουνιστές τον πρόδωσαν, οργανώνοντας πραξικόπημα τον Αύγουστο του 1991. Αν και το πραξικόπημα απέτυχε χάρη στην αντίσταση του Ρώσου Προέδρου Μπόρις Γέλτσιν και άλλων μεταρρυθμιστών, αποδυνάμωσε σοβαρά τον Γκορμπατσόφ.

Μετά την αποκατάσταση της εξουσίας του, ο Γκορμπατσόφ αποχώρησε από το ΚΚΣΕ, διέλυσε την Κεντρική Επιτροπή, υποστήριξε τη μείωση της επιρροής της KGB και των ενόπλων δυνάμεων, και μετέφερε εξουσίες στις Δημοκρατίες της Ένωσης. Ωστόσο, οι εξελίξεις τον ξεπέρασαν. Η ρωσική κυβέρνηση υπό τον Γέλτσιν ανέλαβε την εξουσία και συμφώνησε με τις Δημοκρατίες να δημιουργήσουν την Κοινοπολιτεία Ανεξάρτητων Κρατών. Στις 25 Δεκεμβρίου 1991, ο Γκορμπατσόφ παραιτήθηκε, σηματοδοτώντας το τέλος της Σοβιετικής Ένωσης.