Σαν σήμερα, 12 Δεκεμβρίου 1973: Η πρεμιέρα ενός αριστουργήματος – Ο Αγγελόπουλος αποδομεί την εξουσία με τις «Μέρες του ’36»

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Σαν σήμερα, στις 12 Δεκεμβρίου 1973, μόλις τρεις εβδομάδες μετά την αιματηρή εξέγερση του Πολυτεχνείου, έκανε πρεμιέρα στους κινηματογράφους η δεύτερη μεγάλου μήκους ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου, οι «Μέρες του ’36». Η ταινία, ένα βαθιά πολιτικό και αλληγορικό έργο, διαδραματίζεται στην περίοδο πριν την εγκαθίδρυση της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά, το 1936. Ωστόσο, η πρεμιέρα της το 1973, εν μέσω της δικτατορίας των συνταγματαρχών, την έκανε αυτομάτως ένα φιλμ με πολλαπλά επίπεδα ανάγνωσης, λειτουργώντας ως καθρέφτης της ανελευθερίας που βίωνε τότε η Ελλάδα.

Οι «Μέρες του ’36» αποτέλεσαν το πρώτο μέρος της άτυπης τριλογίας του Αγγελόπουλου για το ιστορικό τραύμα της Ελλάδας, την οποία συμπληρώνουν «Ο Θίασος» (1975) και «Οι Κυνηγοί» (1977).

Η πλοκή: Πολιτική βία και η φωνή της σιωπής

Η ταινία διαδραματίζεται σε μια περίοδο πολιτικής αστάθειας, λίγο πριν την επιβολή του μεταξικού καθεστώτος. Η κεντρική ιστορία εστιάζει στον Σοφό (Κώστας Παύλου), έναν συνδικαλιστή και πολιτικό κρατούμενο, ο οποίος κρατείται στις φυλακές.

Κατά τη διάρκεια μιας ανακριτικής επιτροπής, ο Σοφός πυροβολεί τον πληροφοριοδότη που τον είχε καταδώσει, οχυρώνεται σε ένα κελί και απειλεί να πυροβολήσει και τον διευθυντή των φυλακών. Ακολουθεί η πολιορκία του κρατούμενου από την αστυνομία, τις πολιτικές αρχές και τον στρατό.

Ο Αγγελόπουλος χρησιμοποιεί την πολιορκία ως μια μεταφορά για την πολιτική ασφυξία. Οι άνθρωποι της εξουσίας, αντί να επιλέξουν τη διαπραγμάτευση, κινούνται με μυστικότητα, συνωμοσία και σκοπιμότητα. Το τέλος βρίσκει τις δυνάμεις της τάξης να εισβάλλουν στο κελί, χωρίς να γνωρίζουμε ακριβώς τι συνέβη, καθώς η τελική πράξη συμβαίνει εκτός κάδρου.

Η αισθητική της αποστασιοποίησης

Το φιλμ είναι χαρακτηριστικό του πρώιμου αισθητικού ύφους του Αγγελόπουλου, το οποίο ήταν επαναστατικό για τα ελληνικά δεδομένα:

• Μακρινά πλάνα: Ο σκηνοθέτης χρησιμοποιεί ελάχιστες κοντινές λήψεις (close-ups) και προτιμά τα μακρινά, αργά πλάνα (long takes). Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την αποστασιοποίηση του θεατή από τους χαρακτήρες, στρέφοντας την προσοχή του στην πολιτική λειτουργία και τη δομή της εξουσίας.
• Ηχητικό τοπίο: Η ταινία χαρακτηρίζεται από την απουσία διαλόγου. Ο Αγγελόπουλος επιλέγει τη σιωπή, τον ήχο του περιβάλλοντος και τις υποβλητικές μουσικές παρεμβάσεις του Γιώργου Παπαδάκη για να επικοινωνήσει το αίσθημα της καταστολής και της έλλειψης ελευθερίας.
• Χρώμα: Η χρήση του χρώματος είναι σκόπιμα κλειστή, μουντή και μελαγχολική, αποτυπώνοντας την ατμόσφαιρα της εποχής.

Η λογοκρισία και η αλληγορία του ’73

Αν και η ταινία αναφερόταν στον Μεταξά, η πρεμιέρα της το 1973 ήταν μία πράξη μείζονος πολιτικής σημασίας. Το καθεστώς της Χούντας, παρόλο που δεν λογόκρινε το φιλμ στο σύνολό του (πιθανότατα επειδή δεν είχε άμεσες αναφορές στο 1973), κατάλαβε ότι το μήνυμά του ήταν σαφές: Η ιστορία της ελληνικής αυταρχικής εξουσίας επαναλαμβάνεται.

Ο φόβος, η βία της κρατικής μηχανής, οι σκοτεινοί διάδρομοι των αποφάσεων και η απώλεια της ελευθερίας, που περιγράφονταν στην ταινία, ήταν η ακριβής αλληγορία της τότε πραγματικότητας.

Οι «Μέρες του ’36» δεν ήταν εμπορική επιτυχία, κυρίως λόγω του απαιτητικού αισθητικού της ύφους. Ωστόσο, αναγνωρίστηκε αμέσως από τους κριτικούς.

Το 1972, είχε ήδη βραβευτεί στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης με το βραβείο Σκηνοθεσίας, το βραβείο φωτογραφίας (Γιώργος Αρβανίτης) και το βραβείο κριτικών. Η διεθνής της πορεία ξεκίνησε από το Φεστιβάλ Βερολίνου, καθιερώνοντας τον Αγγελόπουλο ως έναν σημαντικό εκπρόσωπο του ευρωπαϊκού πολιτικού κινηματογράφου.

Η πρεμιέρα της ταινίας, λοιπόν, τον Δεκέμβριο του 1973, λίγο πριν την πτώση του δικτατορικού καθεστώτος, ήταν ένα πολιτικό και καλλιτεχνικό ορόσημο που, με τη δύναμη της σιωπής, κατήγγειλε την τυραννία.