Διονύσης Παπαγιαννόπουλος – Μάνος Κατράκης: Για να θυμούνται οι παλιοί και να μαθαίνουν οι νέοι

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Υπάρχουν κάποιες στιγμές στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου που υπερβαίνουν τα όρια της οθόνης και ακουμπούν την ίδια την ψυχή του έθνους. Μία τέτοια στιγμή είναι το «Ταξίδι στα Κύθηρα» (1984) του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Η ταινία δεν είναι απλώς ένα σινεφίλ ραντεβού, αλλά ένα μάθημα ιστορικής αυτογνωσίας και μια βαθιά ανθρώπινη ελεγεία για τη χαμένη πατρίδα των ιδανικών.

Η επιστροφή του «ξένου»

Η πλοκή ξεκινά με έναν σκηνοθέτη (Τζούλιο Μπρότζι), ο οποίος αναζητά επίμονα μια νέα ιστορία και τον πρωταγωνιστή της. Η αναζήτησή του διασταυρώνεται με την πραγματικότητα όταν υποδέχεται τον πατέρα του, τον Σπύρο (Μάνος Κατράκης), έναν πρώην κομμουνιστή αντάρτη που επιστρέφει στην Ελλάδα μετά από 32 χρόνια εξορίας στην Τασκένδη.

Ο Σπύρος επιστρέφει σε μια χώρα που δεν αναγνωρίζει και, το κυριότερο, σε μια χώρα που δεν τον αναγνωρίζει. Προσπαθεί να προσανατολιστεί στην καινούργια πραγματικότητα, αλλά διαπιστώνει ότι όλα γύρω του έχουν αλλάξει. Οι παλιοί του σύντροφοι έχουν συμβιβαστεί, το χωριό του ξεπουλιέται για τουριστική αξιοποίηση και ο ίδιος αντιμετωπίζεται ως ένα «φάντασμα» του παρελθόντος που ταράζει την ησυχία των ζωντανών.

«Άνθρωπος με άνθρωπο, λύκος με λύκο»

Η φράση αυτή, βαθιά ριζωμένη στη φιλοσοφία του Homo homini lupus, διατρέχει την ταινία σαν ηλεκτρικό ρεύμα. Περιγράφει την άγρια, ανταγωνιστική και συχνά σκληρή συμπεριφορά των ανθρώπων, παρομοιάζοντάς τους με αρπακτικά σε μια κοινωνία που έχει χάσει τον ανθρωπισμό της.

Σε μια από τις πιο εμβληματικές σκηνές του κινηματογράφου, ο Μάνος Κατράκης συναντά τον Διονύση Παπαγιαννόπουλο. Η ταινία αυτή αποτέλεσε το κύκνειο άσμα για δύο ιερά τέρατα της υποκριτικής, που έφυγαν από τη ζωή την ίδια χρονιά (1984). Δύο γίγαντες της υποκριτικής υποδύονται δύο πρώην εχθρούς του Εμφυλίου που στέκονται πλέον απέναντι, γερασμένοι και ηττημένοι από τον χρόνο. Η ατάκα τους συγκλονίζει: «Μας βάλανε να πολεμήσουμε, να βγάλουμε τα μάτια μας. Εσύ από δω, εγώ από την άλλη πλευρά. Χάσαμε και οι δυο». Είναι η απόλυτη παραδοχή πως ο διχασμός δεν έχει νικητές, μόνο θύματα που αλληλοσπαράχθηκαν σαν λύκοι.

Η ποίηση της σιωπής και της προδοσίας

Το «Ταξίδι στα Κύθηρα» αποτελεί την πρώτη ταινία της «Τριλογίας της Σιωπής» του Αγγελόπουλου. Με τη φωτογραφία του Γιώργου Αρβανίτη να αποδίδει τη μελαγχολία της Φλώρινας και της Θεσσαλονίκης, και τη μουσική της Ελένης Καραΐνδρου να ντύνει κάθε πλάνο με νοσταλγία, η ταινία μετατρέπεται σε μυσταγωγία. Ο Σπύρος νιώθει προδομένος από κάθε ανάμνηση. Το μόνο σταθερό σημείο στο σύμπαν του είναι η γυναίκα του, η Κατερίνα (Ντόρα Βολανάκη). Η φράση της «Θέλω να πάω κοντά του» αποτελεί την κορύφωση της ταινίας. Ο Αγγελόπουλος υπερτονίζει πως καμία ιδεολογία και καμία πατρίδα δεν έχει αξία, αν δεν υπάρχει η αληθινή αγάπη μεταξύ των ανθρώπων.

Η ταινία βραβεύτηκε με το βραβείο Σεναρίου στις Κάννες, μοιραζόμενη τη δόξα με το «Παρίσι, Τέξας» του Βιμ Βέντερς. Όμως η αξία της κρίνεται στο σήμερα. Σε μια εποχή αποξένωσης, όπου ο άνθρωπος παραμένει «λύκος» για τον συνάνθρωπό του, το ταξίδι του Σπύρου μας θυμίζει πως η ηθική ακεραιότητα έχει συχνά το τίμημα της μοναξιάς. Το τέλος, με το καράβι-σχεδία στο λιμάνι, παραμένει μια από τις πιο ποιητικές εικόνες του σύγχρονου πολιτισμού μας. Ο Σπύρος επιλέγει να απομακρυνθεί από τα πάντα, παραμένοντας πιστός στην «αγέλη» των ιδεών του, αρνούμενος να προδώσει τον εαυτό του για να χωρέσει σε μια Ελλάδα που ξέχασε να θυμάται.