Σαν σήμερα, 14 Νοεμβρίου 1896: Η φονική πλημμύρα του Αγίου Φιλίππου στην Αττική το 1896 – 61 άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους, ενώ καταρρέουν 450 σπίτια

Σαν σήμερα, στις 14 Νοεμβρίου 1896—ανήμερα της εορτής του Αγίου Φιλίππου, από όπου και έλαβε το τραγικό της προσωνύμιο—η Αθήνα και ο Πειραιάς βυθίστηκαν σε μια βιβλική καταστροφή που σημάδεψε ανεξίτηλα την ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Ένα σφοδρό βαρομετρικό χαμηλό, προερχόμενο από τα νοτιοδυτικά, ξέσπασε πάνω από το λεκανοπέδιο της Αττικής με πρωτοφανή μανία, μετατρέποντας τους δρόμους σε ορμητικούς ποταμούς και τις φτωχογειτονιές σε υδάτινους τάφους. Ο απολογισμός ήταν συγκλονιστικός: 61 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, ενώ περίπου 450 σπίτια —κυρίως πρόχειρες κατασκευές— κατέρρευσαν, αφήνοντας χιλιάδες άστεγους στο έλεος του καιρού. Η “Πλημμύρα του Αγίου Φιλίππου” δεν ήταν απλώς μια θεομηνία, αλλά η τραγική κατάληξη ενός άναρχου κτισίματος και της απουσίας στοιχειωδών αντιπλημμυρικών έργων σε μια πόλη που μεγάλωνε ταχύτατα, αλλά χωρίς σχέδιο.

Το ξέσπασμα της οργής των ποταμών: Ιλισός και Κηφισός

Η Αθήνα του 1896, με πληθυσμό λίγο πάνω από 110.000 κατοίκους, έμοιαζε περισσότερο με ένα μεγάλο χωριό, με χωμάτινους δρόμους, ανύπαρκτο αποχετευτικό δίκτυο και οικιστική ανάπτυξη που αγνοούσε επιδεικτικά τη γεωγραφία και την υδρογραφία του τόπου. Η καταστροφή προκλήθηκε κυρίως από την υπερχείλιση των δύο μεγάλων ποταμών της Αττικής, του Ιλισού και του Κηφισού. Τα στοιχεία του Αστεροσκοπείου Αθηνών ήταν αμείλικτα: μέσα σε μόλις 11 ώρες και 40 λεπτά, έπεσαν συνολικά 150,2 χιλιοστά νερού, ένας όγκος που το αστικό περιβάλλον, όπως είχε διαμορφωθεί, αδυνατούσε να διαχειριστεί.

Ο Ιλισός, ο οποίος τότε δεν είχε ακόμη τις σημερινές εκβολές στον Φαληρικό Όρμο, αλλά συνέβαλλε με τον Κηφισό στην περιοχή του Ελαιώνα, φούσκωσε τρομακτικά. Ιδιαίτερα επλήγη η συνοικία του Βατραχονησίου—περιοχή όπου βρίσκεται σήμερα η Αγία Φωτεινή, στην αρχή της Λεωφόρου Βουλιαγμένης—όπου τουλάχιστον 12 άνθρωποι πνίγηκαν. Τα χειμαρρώδη νερά παρέσυραν τα πάντα στο πέρασμά τους, συμπεριλαμβανομένων ολόκληρων οικοδομημάτων. Οι εφημερίδες της εποχής, όπως η «Εμπρός», κατέγραψαν δραματικές μαρτυρίες, όπως εκείνη της οικογένειας που κατοικούσε στη δεξιά όχθη του Ιλισού, όπου ένα δυόμισι ετών παιδί παρασύρθηκε από τα νερά μαζί με την κούνια του, ενώ τα αδέρφια του σώθηκαν την τελευταία στιγμή. Σημαντικές καταστροφές καταγράφηκαν και στις συνοικίες Βάθη, Αγίου Παντελεήμονα και Κολοκυνθούς, όπου θρηνήθηκαν 8 ακόμη θύματα.

VIRAL

Σοκ στην υπόθεση του Πολωνού καθηγητή: Αυτοκτόνησε στις φυλακές η πρώην σύζυγος και ηθική αυτουργός στη δολοφονία

«Δεν ρίχνεις λάδι στη φωτιά…»: Όλοι τον κατηγορούν πως δικαιολογεί τον συζυγοκτόνο της Καλαμάτας αλλά αυτός ο τύπος λέει την μεγαλύτερη αλήθεια

«Τι σου έκανα και με σπρώχνεις έτσι;» – Γείτονας καταγράφει τον καβγά ζευγαριού σε πολυκατοικία και φέρνει μνήμες… Καλαμάτας

Η τραγωδία του Πειραιά και τα Καμίνια που έγιναν νησί

Το τίμημα για τον Πειραιά υπήρξε ακόμη βαρύτερο. Οι φτωχογειτονιές του λιμανιού, με τα πολλά πρόχειρα χαμόσπιτα, πλήρωσαν την πενία και την κακοτεχνία με τον πιο σκληρό τρόπο, με τους νεκρούς να φτάνουν τους 40. Η περιοχή Καμίνια αποκόπηκε κυριολεκτικά από την υπόλοιπη πόλη, μετατρεπόμενη σε ένα λασπώδες “νησί” περικυκλωμένο από τα μανιασμένα νερά. Το Φάληρο έγινε ένα με τη θάλασσα, η οποία κατέκλυσε την παράκτια περιοχή, φανερώνοντας την αδυναμία της υποδομής να απορροφήσει τον όγκο των υδάτων. Οι καταρρεύσεις σπιτιών ήταν τόσο εκτεταμένες που οδήγησαν στον τραγικό αριθμό των 450 κατεστραμμένων κατοικιών.

Πέρα από τις ανθρώπινες απώλειες και τις υλικές ζημιές σε σπίτια, η πλημμύρα προκάλεσε σοβαρότατα προβλήματα και στις υποδομές μεταφορών. Χαρακτηριστική περίπτωση ήταν ο εκτροχιασμός της ατμομηχανής της αμαξοστοιχίας που ερχόταν από την Πάτρα. Η σύγκρουση, αποτέλεσμα της υποχώρησης των γραμμών από τα νερά, είχε ως αποτέλεσμα τον θάνατο του μηχανικού και τον σοβαρό τραυματισμό του θερμαστή. Η εικόνα της παρασύρμενης αμαξοστοιχίας συμπλήρωνε το σκηνικό της απόλυτης καταστροφής, που παρέλυσε την κίνηση και την επικοινωνία στο λεκανοπέδιο.

Οι συνέπειες και η αρχή των αντιπλημμυρικών έργων

Η «Πλημμύρα του Αγίου Φιλίππου» συγκλόνισε την ελληνική κοινωνία και πολιτική ηγεσία, φέρνοντας στην επιφάνεια με τον πιο τραγικό τρόπο τις χρόνιες παθογένειες της Αθήνας. Η αντίδραση ήταν άμεση, τουλάχιστον σε επίπεδο αλληλεγγύης: από την επόμενη κιόλας μέρα ξεκίνησε έρανος για την αποκατάσταση και την ανακούφιση των πλημμυροπαθών και των χιλιάδων αστέγων.

Ωστόσο, η μεγαλύτερη συνέπεια της θεομηνίας ήταν η επιτακτική ανάγκη για αντιπλημμυρικά έργα. Η καταστροφή του 1896, σε συνδυασμό με τις νέες πλημμύρες που ακολούθησαν το 1899, υποχρέωσε τον τότε Πρωθυπουργό, Θεόδωρο Δηλιγιάννη (και αργότερα τον Γεώργιο Θεοτόκη), να εκπονήσει σχέδια για τη διευθέτηση των ποταμών. Ενώ είχαν ήδη υπάρξει μελέτες, η εφαρμογή τους παρέμενε στον “πάγο”. Η πλημμύρα του 1896 λειτούργησε ως η οδυνηρή αφύπνιση που οδήγησε, τελικά, στην έναρξη των πρώτων μεγάλων έργων διευθέτησης του Ιλισού και του Κηφισού τις επόμενες δεκαετίες.

Η 14η Νοεμβρίου 1896 αποτελεί ένα διαχρονικό μάθημα. Η ιστορία της Αττικής είναι γεμάτη από επαναλαμβανόμενες φονικές πλημμύρες, με πιο πρόσφατο παράδειγμα την τραγωδία στη Μάνδρα το 2017, όπου μπαζωμένα ρέματα και ανεπαρκή έργα οδήγησαν ξανά σε απώλεια ανθρώπινων ζωών. Η «Πλημμύρα του Αγίου Φιλίππου» υπενθυμίζει με τον πιο σκληρό τρόπο ότι η απουσία πολεοδομικού σχεδιασμού και η αλόγιστη ανθρώπινη παρέμβαση στη φύση, ιδιαίτερα στις κοίτες των ποταμών, φέρνουν πάντα το ίδιο βαρύ τίμημα. Η μνήμη των 61 νεκρών του 1896 παραμένει ζωντανή, όχι μόνο ως ιστορικό γεγονός, αλλά ως μια διαρκής προειδοποίηση για την ανάγκη σεβασμού του φυσικού περιβάλλοντος και για τη σημασία της θωράκισης του αστικού ιστού απέναντι στα ακραία καιρικά φαινόμενα.