Σαν σήμερα, 24 Οκτωβρίου 1929: Η «Μαύρη Πέμπτη» που βύθισε τον κόσμο – Το κραχ της Wall Street και η αρχή της μεγάλης ύφεσης

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Σαν σήμερα, 24 Οκτωβρίου του 1929, η αισιοδοξία και η ανεξέλεγκτη ευφορία της δεκαετίας του ’20 έδωσαν τη θέση τους στον πανικό και την καταστροφή. Η «Μαύρη Πέμπτη» (Black Thursday) σηματοδότησε την αρχή του Μεγάλου Κραχ του Χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης, ένα γεγονός που δεν ήταν απλώς μια χρηματιστηριακή διόρθωση, αλλά το σπασμένο φράγμα που απελευθέρωσε το καταστροφικό ρεύμα της Μεγάλης Ύφεσης, αλλάζοντας για πάντα την οικονομική και κοινωνική δομή των Ηνωμένων Πολιτειών και ολόκληρου του πλανήτη. Μέσα σε μία μόλις συνεδρίαση, ο βιομηχανικός δείκτης Dow Jones έχασε ένα εκρηκτικό 12,8% της αξίας του, και η χρηματιστηριακή αγορά βυθίστηκε στο χάος, οδηγώντας, σύμφωνα με εκτιμήσεις της εποχής, στο κλείσιμο δεκάδων χιλιάδων επιχειρήσεων.

Η «χρυσή» δεκαετία και η φούσκα της αυταπάτης

Για χρόνια πριν από το 1929, η αμερικανική οικονομία βίωνε μια φρενήρη περίοδο ανάπτυξης, γνωστή ως η «δεκαετία της Τζαζ» (Roaring Twenties). Η βιομηχανική παραγωγή ήταν σε υψηλά επίπεδα, η τεχνολογική πρόοδος (αυτοκίνητα, ραδιόφωνο, ηλεκτρικές συσκευές) έδινε την ψευδαίσθηση της αέναης ευημερίας και η αγορά μετοχών είχε γίνει το «παιχνίδι» του κάθε Αμερικανού. Εκατομμύρια απλοί πολίτες, παρασυρμένοι από την αχαλίνωτη κερδοσκοπία και την πεποίθηση ότι οι τιμές των μετοχών θα ανέβαιναν για πάντα, έσπευσαν να επενδύσουν.

Το πρόβλημα ήταν ότι αυτή η ευφορία βασιζόταν σε επισφαλή θεμέλια. Οι επενδύσεις γίνονταν κυρίως με δανεικά χρήματα, μέσω του συστήματος «αγορά μετοχών στο περιθώριο» (buying on margin), όπου οι επενδυτές πλήρωναν μόνο ένα μικρό μέρος της αξίας των μετοχών, δανειζόμενοι το υπόλοιπο από χρηματιστές. Αυτή η υπερμόχλευση δημιούργησε μια τεράστια κερδοσκοπική φούσκα. Επιπλέον, υπήρχαν σοβαρά διαρθρωτικά προβλήματα στην οικονομία, όπως η υπερπαραγωγή στη βιομηχανία, η υποκατανάλωση του λαού και η άνιση κατανομή του πλούτου. Η αγροτική οικονομία βρισκόταν ήδη σε κρίση. Η αγορά, όμως, αγνοούσε τα προειδοποιητικά σημάδια.

Ο πανικός της Μαύρης Πέμπτης

Οι πρώτες σοβαρές πωλήσεις μετοχών ξεκίνησαν στα μέσα Οκτωβρίου, δημιουργώντας αναταραχή, αλλά τίποτα δεν προετοίμαζε τον κόσμο για το μέγεθος της καταστροφής της Πέμπτης 24 Οκτωβρίου. Εκείνη την ημέρα, ένας πρωτοφανής όγκος 12,9 εκατομμυρίων μετοχών (αριθμός-ρεκόρ για την εποχή) τέθηκε προς πώληση. Ο πανικός ήταν γενικευμένος.

Οι επενδυτές έτρεχαν να πουλήσουν τις μετοχές τους πριν αυτές χάσουν εντελώς την αξία τους, αλλά δεν υπήρχαν αρκετοί αγοραστές. Ο δείκτης Dow Jones έκανε μια ελεύθερη πτώση, χάνοντας περίπου το 11% της αξίας του στην έναρξη των συναλλαγών. Η ταχύτητα των απωλειών και ο όγκος των συναλλαγών ήταν τέτοιος που οι τηλέτυποι δεν προλάβαιναν να καταγράψουν τις τιμές, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα ασάφειας και φόβου.

Προσπαθώντας να περιορίσουν το χάος, κορυφαίοι τραπεζίτες της Wall Street, με επικεφαλής τον τραπεζίτη Τζ. Π. Μόργκαν Τζούνιορ, συγκεντρώθηκαν και προσπάθησαν να στηρίξουν την αγορά αγοράζοντας οι ίδιοι μετοχές σε τιμές υψηλότερες από αυτές της αγοράς. Αυτή η παρέμβαση κατάφερε να φέρει μια προσωρινή ανάκαμψη την Παρασκευή, δίνοντας μια εφήμερη ελπίδα. Όμως, η πραγματική καταστροφή ήρθε τις επόμενες ημέρες: η «Μαύρη Δευτέρα» (28 Οκτωβρίου) και η «Μαύρη Τρίτη» (29 Οκτωβρίου), όπου η αγορά κατέρρευσε ολοκληρωτικά, χάνοντας συνολικά περίπου 25% της αξίας της σε δύο ημέρες.

Οι άμεσες και μακροπρόθεσμες συνέπειες

Οι συνέπειες της «Μαύρης Πέμπτης» και του Κραχ του 1929 ήταν άμεσες και δραματικές. Ο εκμηδενισμός του πλούτου των επενδυτών, που εκτιμάται σε δισεκατομμύρια δολάρια, οδήγησε σε πανικό και μαζικές αναλήψεις καταθέσεων από τις τράπεζες. Χωρίς ρευστότητα και με μεγάλο μέρος των κεφαλαίων τους δεσμευμένο σε επισφαλείς επενδύσεις, χιλιάδες τράπεζες χρεοκόπησαν, σέρνοντας στον όλεθρο και τους αποταμιευτές.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις της εποχής, μόνο την πρώτη ημέρα του κραχ, δεκάδες χιλιάδες επιχειρήσεις αναγκάστηκαν να κλείσουν, είτε λόγω απώλειας κεφαλαίων είτε λόγω της αδυναμίας τους να λάβουν τραπεζικά δάνεια. Η ανεργία εκτοξεύτηκε σε πρωτοφανή επίπεδα, φτάνοντας τα 12 εκατομμύρια ανέργους στις ΗΠΑ. Μέσα σε λίγα χρόνια, περίπου 20.000 επιχειρήσεις κήρυξαν πτώχευση και σημειώθηκε ρεκόρ αυτοκτονιών ως αποτέλεσμα της οικονομικής απελπισίας.

Το Κραχ του 1929 δεν ήταν η μοναδική αιτία της Μεγάλης Ύφεσης, αλλά λειτούργησε ως επιταχυντής και καταλύτης, φέρνοντας στην επιφάνεια τα βαθύτερα διαρθρωτικά προβλήματα. Ο πανικός και η έλλειψη εμπιστοσύνης στην αγορά οδήγησαν σε μείωση της κατανάλωσης και των επενδύσεων, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο οικονομικής συρρίκνωσης που κράτησε μια ολόκληρη δεκαετία.

Το μάθημα

Η «Μαύρη Πέμπτη» παραμένει ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα στην ιστορία των χρηματοπιστωτικών αγορών. Οι θεσμικές αλλαγές που ακολούθησαν, με κυριότερη την πολιτική του «New Deal» του Προέδρου Φράνκλιν Ρούσβελτ, οδήγησαν στη δημιουργία ρυθμιστικών αρχών όπως η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς (SEC) και στην θέσπιση κανόνων για τη διαφάνεια και την ασφάλεια των τραπεζικών καταθέσεων (Glass-Steagall Act).

Η κληρονομιά της 24ης Οκτωβρίου 1929 είναι μια διαρκής υπενθύμιση της επικινδυνότητας της ανεξέλεγκτης κερδοσκοπίας, της απουσίας ρύθμισης και της αιώνιας μάχης μεταξύ της απληστίας και της λογικής στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Ήταν η ημέρα που ο κόσμος ξύπνησε από τον «αμερικανικό όνειρο» των ’20s για να αντιμετωπίσει τη σκληρή πραγματικότητα της πιο βαθιάς οικονομικής κρίσης που γνώρισε ποτέ ο καπιταλισμός.