Σαν σήμερα, 23 Οκτωβρίου 1974: Το τέλος του μύθου της Χούντας – Η σύλληψη και ο εξορισμός των πρωταιτίων στην Κέα

Η 23η Οκτωβρίου του 1974 αποτελεί μια ημερομηνία με ξεχωριστή βαρύτητα στο ημερολόγιο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, καθώς σηματοδότησε την οριστική αποκαθήλωση και την έναρξη της δικαστικής διαδικασίας εναντίον των πρωτεργατών του πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου 1967. Μόλις τρεις μήνες μετά την κατάρρευση της στρατιωτικής δικτατορίας, υπό το βάρος της τραγωδίας της Κύπρου, η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας υπό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή προχώρησε στη σύλληψη και τον εκτοπισμό του Γεωργίου Παπαδόπουλου, του Στυλιανού Παττακού, του Νικολάου Μακαρέζου, του Ιωάννη Λαδά και του Μιχαήλ Ρουφογάλη. Το γεγονός αυτό, πέρα από την άμεση ικανοποίηση του λαϊκού αισθήματος, είχε βαθύ συμβολικό χαρακτήρα, επιβεβαιώνοντας την αποφασιστικότητα της νέας πολιτικής ηγεσίας να αποκαταστήσει τη νομιμότητα και να οδηγήσει τους υπεύθυνους ενώπιον της δικαιοσύνης, κλείνοντας οριστικά τον κύκλο της «Επταετίας».

Το πολιτικό κλίμα και η ανάγκη για κάθαρση

Η πτώση της χούντας του Δημήτριου Ιωαννίδη στις 23 Ιουλίου 1974, μετά την καταστροφική περιπέτεια της Κύπρου, άνοιξε τον δρόμο για τη Μεταπολίτευση και την επιστροφή στη Δημοκρατία. Η κυβέρνηση Καραμανλή, η οποία σχηματίστηκε άμεσα, βρέθηκε αντιμέτωπη με την τεράστια πρόκληση της αποκατάστασης των δημοκρατικών θεσμών, της αντιμετώπισης της εθνικής κρίσης και, ταυτόχρονα, της εκκαθάρισης του κρατικού μηχανισμού από τα κατάλοιπα της δικτατορίας. Ένα από τα πιο επιτακτικά αιτήματα της ελληνικής κοινωνίας, που πανηγύριζε την ελευθερία, ήταν η άμεση δίωξη και τιμωρία των υπευθύνων για την κατάλυση της δημοκρατίας και τα εγκλήματα της επταετίας.

Αρχικά, η κυβέρνηση έδειξε μια προσεκτική στάση, λόγω και της επιφυλακτικότητας ορισμένων κύκλων, καθώς υπήρχαν ακόμη εστίες φιλοχουντικής αντίδρασης στο στράτευμα, όπως φάνηκε και από το «Κίνημα της Πιτζάμας» τον Φεβρουάριο του 1975. Ωστόσο, η πίεση της κοινής γνώμης, καθώς και η ανάγκη να θεσπιστεί η αρχή της λογοδοσίας, καθιστούσαν αναπόφευκτη τη δίωξη των πρωταιτίων.

Σύμφωνα με τα δημοσιεύματα της εποχής και τις μετέπειτα αναλύσεις, η κυβέρνηση έλαβε πληροφορίες ότι ο Γεώργιος Παπαδόπουλος, ο οποίος βρισκόταν σε κατ’ οίκον περιορισμό στο Λαγονήσι, αλλά και άλλοι εκ των ηγετικών στελεχών, όπως ο Στυλιανός Παττακός, ο Νικόλαος Μακαρέζος, ο Ιωάννης Λαδάς και ο Μιχαήλ Ρουφογάλης, διατηρούσαν επαφές και ανέπτυσσαν συνωμοτική δράση με στόχο ενδεχομένως την ανατροπή της νέας κυβέρνησης και την επιστροφή τους στην εξουσία. Αυτή η δραστηριότητα, όπως ανακοινώθηκε επίσημα, επιτάχυνε την κυβερνητική απόφαση για τη σύλληψή τους.

VIRAL

Δραματικές εξελίξεις στην Καλαμάτα: Δεν μπορεί να αναλάβει τις κόρες της 39χρονης η θεία τους – Τι συμβαίνει

Τι είπε ο 75χρονος στην Ναύπακτο: «Κόλλησε το γκάζι, τι έγινε… και πήγα κι έπεσα πάνω στα 3 μηχανάκια» – Ξέσπασε ο Ευαγγελάτος

Στην φυλακή γνωστός Έλληνας τραγουδιστής: Κατηγορείται για αποπλάνηση ανήλικης κατ΄εξακολούθηση – Τι συνέβη

Τη νύχτα της 22ας προς την 23η Οκτωβρίου 1974, οι πέντε πρωτεργάτες του πραξικοπήματος συνελήφθησαν στις κατοικίες τους και εκτοπίστηκαν άμεσα στο νησί της Κέας (Τζια). Η επιλογή του εκτοπισμού, αντί της άμεσης φυλάκισης, εξυπηρετούσε την ανάγκη για άμεση απομάκρυνση των κινδύνων που εγκυμονούσε η παρουσία τους στην Αθήνα, εν αναμονή της δικαστικής διερεύνησης των κατηγοριών.

Νικόλαος Μακαρέζος, Στυλιανός Παττακός, Γεώργιος Παπαδόπουλος

Η δικαστική εξέλιξη και η ποινική δίωξη

Η σύλληψη και ο εκτοπισμός ήταν το προοίμιο της κύριας δικαστικής διαδικασίας. Λίγες ημέρες αργότερα, την 1η Νοεμβρίου 1974, το Συμβούλιο Εφετών Αθηνών αποφάσισε, κατά πλειοψηφία, την άσκηση ποινικής δίωξης για το αδίκημα της εσχάτης προδοσίας σε βάρος των πρωταιτίων και των στενών συνεργατών τους. Η δίωξη αυτή αφορούσε την πράξη της κατάλυσης του δημοκρατικού πολιτεύματος και τη διακυβέρνηση της χώρας με στρατιωτικά μέσα.

Η νομική πτυχή της υπόθεσης ήταν περίπλοκη, καθώς τέθηκε το ζήτημα του χαρακτηρισμού του αδικήματος του πραξικοπήματος ως διαρκούς ή στιγμιαίου. Αρχικά, το Πενταμελές Εφετείο Αθηνών απεφάνθη ότι το αδίκημα ήταν διαρκές, κάτι που θα επέτρεπε τη δίωξη και άλλων προσώπων που ανέλαβαν δημόσια αξιώματα κατά τη διάρκεια της δικτατορίας. Ωστόσο, στη συνέχεια, η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου, ακολουθώντας την αναίρεση του εισαγγελέα Ε. Μπλέτσα, έκρινε το αδίκημα ως στιγμιαίο. Η απόφαση αυτή είχε σημαντικές πολιτικές και νομικές προεκτάσεις, καθώς περιόριζε τον κύκλο των διωκομένων στα ηγετικά στελέχη του πραξικοπήματος.

Η σημασία του γεγονότος

Η σύλληψη των Παπαδόπουλου, Παττακού, Μακαρέζου, Λαδά και Ρουφογάλη, καθώς και ο εκτοπισμός τους στην Κέα, ήταν μια πράξη με πολλαπλή σημασία:

• Θεσμική αποκατάσταση: Επιβεβαίωσε την αμετάκλητη βούληση της πολιτικής ηγεσίας για την επιστροφή στη Δημοκρατία και την αποκατάσταση της νομιμότητας.
• Ικανοποίηση του κοινωνικού αισθήματος: Προσέφερε στον ελληνικό λαό, ο οποίος είχε υποφέρει επί επτά χρόνια από την καταπίεση, την αίσθηση της δικαίωσης και της τιμωρίας των ενόχων.
• Συμβολισμός του τέλους: Έστειλε το μήνυμα τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό ότι η εποχή των στρατιωτικών παρεμβάσεων στην πολιτική ζωή είχε τελειώσει οριστικά.
• Απαρχή των δικών της Χούντας: Άνοιξε τον δρόμο για τις ιστορικές δίκες των πρωταιτίων της δικτατορίας το 1975, οι οποίες κατέληξαν στην καταδίκη τους σε θάνατο (ποινή που μετατράπηκε σε ισόβια κάθειρξη) για εσχάτη προδοσία.

Η 23η Οκτωβρίου 1974 υπήρξε, επομένως, μια κρίσιμη στιγμή μετάβασης. Η σύλληψη και ο εκτοπισμός των ανδρών που είχαν καταλύσει το δημοκρατικό πολίτευμα το 1967 ήταν μια απαραίτητη ενέργεια για τη θεμελίωση της Μεταπολίτευσης. Με τη θεσμική αυτή πράξη, η ελληνική Δημοκρατία απέδειξε την ισχύ της και την αποφασιστικότητά της να λειτουργήσει με τους κανόνες του κράτους δικαίου, τιμωρώντας όσους είχαν επιχειρήσει να την ανατρέψουν. Η Κέα αποτέλεσε το πρώτο στάδιο της λογοδοσίας τους, πριν την οριστική τους κρίση από την ελληνική Δικαιοσύνη. Η ημέρα αυτή έμεινε στην ιστορία ως το ηχηρό κατηγορώ της Δημοκρατίας προς τη δικτατορία.