Νικολό Μακιαβέλι: Ο «Ηγεμόνας» που έγινε ένας αιώνιος influencer της πολιτικής

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Πολλοί τον αποκαλούν «πατέρα της σύγχρονης πολιτικής επιστήμης», ενώ άλλοι τον χαρακτηρίζουν ως ένα κυνικό και αδίστακτο πνεύμα, συνδέοντας το όνομά του με τη διαφθορά και τον αυταρχισμό. Ο Νικολό ντι Μπερνάρντο ντι Μακιαβέλι (Niccolò di Bernardo dei Machiavelli) γεννήθηκε στη Φλωρεντία στις 3 Μαΐου 1469, σε μια εποχή που η Ιταλία ήταν διαιρεμένη σε διαρκώς ανταγωνιζόμενες πόλεις-κράτη, όπως η Ρώμη υπό τον Πάπα, ενώ αντιμετώπιζε τις συνεχείς επεμβάσεις των μεγάλων δυνάμεων της Ευρώπης.

Από νεαρή ηλικία ο Μακιαβέλι ανέπτυξε έντονο ενδιαφέρον για την πολιτική. Παρακολουθούσε στενά τον μεταρρυθμιστή και δικτάτορα της Φλωρεντίας, Τζιρόλαμο Σαβοναρόλα. Όταν ο Σαβοναρόλα εκτελέστηκε το 1498 για την κριτική του στον Πάπα Αλέξανδρο VI, ο Μακιαβέλι διορίστηκε γραμματέας στην κυβέρνηση της Φλωρεντίας και γρήγορα ανήλθε στην ιεραρχία.

Κατά τη διάρκεια της θητείας του ανέλαβε σημαντικές διπλωματικές αποστολές, ταξιδεύοντας σε όλη την Ευρώπη και συναντώντας μερικές από τις σημαντικότερες πολιτικές προσωπικότητες της εποχής, όπως ο Πάπας και ο βασιλιάς της Γαλλίας. Η μεγαλύτερη επιρροή του, ωστόσο, προήλθε από τον Καίσαρα Βοργία, έναν αδίστακτο και στρατηγικό ηγέτη της παπικής πολιτείας. Παρόλο που ο Μακιαβέλι δεν συμφωνούσε με τις μεθόδους του Βοργία, πίστευε πως ένας ηγέτης με τέτοια αποφασιστικότητα θα μπορούσε να ενώσει την Ιταλία – ένα όνειρο που ακολούθησε σε όλη του τη ζωή.

Το 1512, η επιστροφή των Μεδίκων στην εξουσία, με τη βοήθεια των ισπανικών στρατευμάτων, ανέτρεψε το δημοκρατικό καθεστώς. Ο Μακιαβέλι απολύθηκε, συνελήφθη και βασανίστηκε ως εχθρός τους, ενώ πέρασε και μικρό διάστημα στη φυλακή. Μετά την αποφυλάκισή του αποσύρθηκε στο αγρόκτημά του, λίγο έξω από τη Φλωρεντία, περιμένοντας την κατάλληλη στιγμή για να επιστρέψει στην πολιτική.

Κατά τη διάρκεια αυτής της αναγκαστικής απομόνωσης, μελέτησε κλασικούς συγγραφείς και την ιστορία της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας. Με βάση τα διαβάσματα και τις εμπειρίες του, έγραψε μια σειρά πολιτικών και ιστορικών έργων αλλά και θεατρικά κείμενα.

Η στροφή στη συγγραφή και η απομόνωση μέχρι το θάνατο

Ο μοναδικός λόγος που στράφηκε στη συγγραφή ήταν η ελπίδα ότι τα έργα του θα του εξασφάλιζαν την επιστροφή του στην πολιτική σκηνή της Φλωρεντίας. Παρόλο που αυτός ο στόχος δεν επιτεύχθηκε, ένα από τα έργα του ξεπέρασε κατά πολύ τις προσωπικές του φιλοδοξίες, χαρίζοντάς του αθανασία. Ο «Ηγεμόνας» (Il Principe), γραμμένος το 1513, έγινε το απόλυτο εγκόλπιο πολιτικών και στοχαστών, επηρεάζοντας βαθιά τις πολιτικές εξελίξεις ανά τους αιώνες.

«Το χάσμα ανάμεσα στο πώς θα έπρεπε να ζει κανείς και στο πώς πραγματικά ζει» έγραφε ο Μακιαβέλι «είναι τόσο μεγάλο, ώστε ο άνθρωπος που αμελεί αυτό που πραγματικά γίνεται προς χάριν αυτού που θα έπρεπε να γίνεται παίρνει το δρόμο προς την αυτοκαταστροφή και όχι προς την αυτοσυντήρηση». Επιτυχημένος ηγεμόνας, κατά τον Μακιαβέλι, είναι ο προικισμένος με αρετή (virtu, με τη σημασία της δύναμης και της ικανότητας προσαρμογής) και αυτός που ξέρει να αδράχνει τις ευκαιρίες που του προσφέρει η τύχη. Ο επιτυχημένος ηγεμόνας καθοδηγείται όχι από το θρησκευτικό δόγμα ή από τα ηθικά παραγγέλματα, αλλά από την αυστηρά ωφελιμιστική επιλογή των μέσων που είναι κατάλληλα για τους σκοπούς του. Μπορεί να χειραγωγεί τους νόμους που διέπουν την πολιτική συμπεριφορά και να διαμορφώνει την πορεία των γεγονότων, σύμφωνα με τα σχέδιά του.

Ο Ηγεμόνας απέκτησε θερμούς θαυμαστές, μεταξύ των οποίων πολλές ιστορικές προσωπικότητες όλων των εποχών, όπως ο Ερρίκος H’ ή ο Ζαν Ζακ Ρουσό, αλλά και ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι. Επέσυρε όμως και σφοδρές επικρίσεις για κυνισμό, καιροσκοπισμό και πανουργία, και οι κατακριτέες απόψεις αυτού του βιβλίου συμπυκνώνονται στον τόσο αρνητικό όρο «μακιαβελισμός», τον οποίο έπλασαν οι Γάλλοι και με τον οποίο κανένας πολιτικός δεν θα ήθελε να τον συσχετίζουν. Ο «Ηγεμόνας» περιλήφθηκε στον Κατάλογο των απαγορευμένων βιβλίων της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. Πικραμένος και απογοητευμένος, ο Νικολό Μακιαβέλι πέθανε στις 21 Ιουνίου του 1527.