Γεράνι: Μια ξεχασμένη γειτονιά πέρα από την Ομόνοια, που οι δρόμοι της έχουν ονόματα φιλοσόφων (PHOTOS)

Το Γεράνι, η συνοικία που περικλείεται από τις οδούς Αθηνάς, Πειραιώς, Ευριπίδου και Επικούρου, δεν έχει να επιδείξει σημαντικά μνημεία ή σπουδαία νεοκλασικά μέγαρα, ανήκοντας σε αυτό που η συγγραφέας Λίζα Μιχελή είχε ονομάσει «Αθήνα των ανωνύμων». Σαν τέτοια  όμως γειτονιά, το Γεράνι είναι πλούσιο σε ανθρώπινες ιστορίες, πολλές από τις οποίες καθόρισαν την καθημερινότητα της Αθήνας, για να χαθούν με το πέρασμα των χρόνων, και πολλές από τις οποίες επιβιώνουν ακόμα. Η ιστορία του Γερανίου διαβάζεται εύκολα μέσα από τα τοπόσημά του, που βρίσκονται διάσπαρτα στους, λιγότερους από 20, δρόμους που το ορίζουν.

Η περιοχή του Γερανίου οφείλει την σημερινή της μορφή στις αλλεπάλληλες τροποποιήσεις του πολεοδομικού σχεδίου της Αθήνας. Το πρώτο, εξαιρετικά φιλόδοξο σχέδιο των Σταμάτη Κλεάνθη  και Eduard Schaubert, προέβλεπε την οδό Αθηνάς ως ένας πλατύ, δεντροφυτεμένο βουλεβάρτο, το οποίο μάλιστα συμπεριλάμβανε και ένα εκτεταμένο άλσος για περίπατο, τον περίφημο «Κήπο του Λαού», ο αρχικός σχεδιασμός του οποίου τον τοποθετούσε μεταξύ των σημερινών οδών Λυκούργου, Σοφοκλέους, Αιόλου και Σωκράτους. Ο επισκέπτης του «Κήπου του Λαού» θα είχε την δυνατότητα να ψωνίζει στην θηριώδη αγορά που ήταν προγραμματισμένη να ανεγερθεί στο ίδιο σημείο, απολαμβάνοντας ταυτόχρονα τη θέα τόσο στην Ακρόπολη, όσο και στα χειμερινά ανάκτορα, των οποίων ο θεμέλιος λίθος τοποθετήθηκε αρχικά στη σημερινή συμβολή των οδών Αγίου Κωνσταντίνου και Γερανίου.

Λίγο αργότερα, ο Leon Von Klenze θα αναλάβει να προσγειώσει το νεοκλασικό όραμα του Κλεάνθη και του Schaubert, εγκαινιάζοντας μια σειρά πολεοδομικών τροποποιήσεων που θα αλλάξουν την πορεία της γειτονιάς. Η οδός Αθηνάς περιορίζεται σε πλάτος, από τον «Κήπο του Λαού» επιβιώνει μόνο το υπόλειμμα του, η σημερινή Πλατεία Κοτζιά, ενώ η Κεντρική Αγορά τελικά θα στεγαστεί σε ένα πολύ λιγότερο φιλόδοξο κτήριο επί της Αθηνάς. Ακόμα σημαντικότερο, τα Ανάκτορα τελικά βρίσκουν την θέση τους στο ύψωμα της Μπουμπουνίστρας, ξεκινώντας την άτυπη διαίρεση μεταξύ ανατολικής και δυτικής Αθήνας. Το Γεράνι θα παραμείνει στο μεταίχμιο μεταξύ αυτών των δύο κόσμων: μια περιοχή με δεδομένη κεντρικότητα, που την κάνει να απορροφά τη σημασία, τις χρήσεις, αλλά και τα προβλήματα του Ομονοιακού πόλου του αθηναϊκού κέντρου, αλλά ταυχρόχρονα μια γειτονιά με αρκετά κοινά χαρακτηριστικά με τις, συγκριτικά υποβαθμισμένες, δυτικές συνοικίες των Αθηνών. Αντί για συνοικία που θα γειτόνευε με τα Ανάκτορα, το Γεράνι βρίσκεται να φιλοξενεί στους δρόμους του το Μπαγιατοπάζαρο, την πρώτη ίσως μορφή παζαριού μεταχειρισμένων ειδών (αλλά και μπαγιάτικων τροφίμων) που γνώρισε η Αθήνα.

Τοπόσημο της γειτονιάς του Γερανίου, αλλά και σημείο αναφοράς για τον Τύπο της μεταπολεμικής Ελλάδας, το κτήριο του Ρομάντσο συμπυκνώνει τόσο την ιστορία των τυπογραφείων του Γερανίου όσο και την ιστορία των λαϊκών περιοδικών που διαμόρφωσαν το αναγνωστικό κοινό των μεταπολεμικών χρόνων. Όντας από την δεκαετία του 1950 η έδρα των εκδοτικών επιχειρήσεων του Νίκου Θεοφανίδη, που με ναυαρχίδα το Ρομάντσο κατέκτησε την αγορά του λαϊκού Τύπου κατά τις δύσκολες δεκαετίες του 50 και του 60, το κτήριο του Ρομάντσο είναι απόλυτα δηλωτικό της παρουσίας των τυπογραφείων και των γραφείων εφημερίδων σε αυτό το κομμάτι της συνοικίας του Γερανίου, όπου σε λίγους δρόμους έβρισκε κανείς συγκεντρωμένα τα γραφεία της Καθημερινής και της Βραδινής, το Πρακτορείο Αθηναϊκού Τύπου, αλλά και δεκάδες μικρές τυπογραφικές επιχειρήσεις.

Οι δρόμοι του Γερανίου, με πρωταγωνίστρια την οδό Σωκράτους, ήταν –και εν πολλοίς, είναι ακόμη –  ταυτισμένοι με τον αγοραίο έρωτα. Ήδη από την δεκαετία του 1930, η οδός Σωκράτους αποτελεί μια εκτεταμένη πιάτσα λαϊκών οίκων ανοχής, ενώ στα μεταπολεμικά χρόνια, η πορνεία θα παραμείνει παρούσα στο Γεράνι, παίρνοντας ακόμα σκληρότερη μορφή, καθώς οι δρόμοι του Γερανίου θα αποτελέσουν τόπο συγκέντρωσης εκδιδόμενων αντρών και γυναικών, για περισσότερα από σαράντα χρόνια. Τοπόσημα του αγοραίου έρωτα στο Γεράνι παραμένουν ακόμα και σήμερα τα δεκάδες σαραβαλιασμένα λαϊκά ξενοδοχεία, τόσο επί της οδού Αθηνάς όσο και επί των καθέτων της, όπως τα «Βαλκάνια» της Σοφοκλέους ή η «Εστία» της Πλατείας Θεάτρου, ενώ το κλίμα της γειτονιάς περιγράφει ποιητικά και λακωνικά, αλλά εύστοχα, ο Μάνος Χατζηδάκις στις «Μπαλάντες της οδού Αθηνάς»:

Στο Γεράνι, λόγω της γειτνίασης με την κεντρική αγορά, άνθισαν σε όλη την πορεία της ιστορίας του οι αθηναϊκές ταβέρνες. Η ιστορία της αθηναϊκής ταβέρνας ξεκινά ήδη από τον 19^ο αιώνα, και περνώντας από διάφορα στάδια εξέλιξης, η αθηναϊκή ταβέρνα αποκτά την μορφή που κατέχει σήμερα στο συλλογικό φαντασιακό στις αρχές του 20^ουαιώνα. Στο Γεράνι επιβιώνουν ακόμα και σήμερα ταβέρνες που διατηρούν την ατμόσφαιρα και το περιβάλλον του μεσοπολέμου. Η Κληματαριά της οδού Θεάτρου, βρίσκεται στο ίδιο σημείο από το 1927, ενώ το αρχείο της αναφέρει ότι στην αυλή της είχαν παίξει ο μπουζούκι ο Μάρκος Βαμβακάρης και ο Γιάννης Παπαϊωάννου. Ακριβώς πίσω από την αγορά, το υπόγειο Δίπορτο (για το οποίο ο αστικός μύθος θέλει τις δυο του πόρτες να αποτελούν εγγύηση γρήγορης διαφυγής για μάγκες που κυνηγούσε η χωροφυλακή) αποτελεί ένα κομμάτι ζωντανής αθηναϊκής ιστορίας, μια χρονοπύλη που οδηγεί στην κλασική εποχή της ταβέρνας. Κομμάτι της μυθολογίας του Δίπορτου αποτελεί και το γεγονός ότι είναι η επικρατέστερη ταβέρνα από όσες διεκδικούν το ρόλο του σκηνικού στο ποίημα του Κώστα Βάρναλη, «Οι Μοιραίοι».

Αν και οι πρώτες θεατρικές προσπάθειες της σύγχρονης Αθήνας ξεκινούν σχεδόν ταυτόχρονα με την ανακήρυξη της σε πρωτεύουσα, η Αθήνα δε θα αποκτήσει κανονικό θέατρο παρά τον Απρίλη του 1840. Το πρώτο στεγασμένο θέατρο της Αθήνας, χτισμένο στην τότε άκρη της πόλης, την σημερινή Πλατεία Θεάτρου, θα περάσει από χίλιες περιπέτειες μέχρι να καταλήξει στα χέρια του Ιωάννη Μπούκουρα, μένοντας τελικά στην ιστορία με το όνομά του. Παρόλη την φτωχική του κατασκευή, αλλά και την δυσκολία με την οποία το προσέγγιζαν οι Αθηναίοι του 1850, θα αποτελέσει σημείο αναφοράς για την κοσμική Αθήνα για μια πεντηκονταετία, μέχρι την οριστική κατεδάφισή του, στα τέλη του 19^ου αιώνα. Το πρώτο θέατρο της Αθήνας έχει αφήσει τα ίχνη του στο Γεράνι, όχι μόνο μέσω της οδού και της πλατείας Θεάτρου, αλλά και της ονοματοθεσίας των τριγύρω «θεατρικών» δρόμων, όπως είναι η οδός Μενάνδρου.

Ουσιαστικά, το τέλος του θεάτρου Μπούκουρα έρχεται την ίδια εποχή με την αρχή της θεατρικής ζωής στην Αθήνα: η κατεδάφιση  του «βρυκόλακος των θεάτρων», συμπίπτει με την εποχή της οικοδόμησης τόσο του Δημοτικού και του Εθνικού Θεάτρου, όσο και με την παράλληλη δημιουργία μικρότερων θεατρικών εστιών σε ολόκληρη την πόλη.

Στη θέση του θεάτρου του Μπούκουρα, βρίσκεται από το 1932 το κτήριο της Διπλαρείου Σχολής της Ελληνικής Βιοτεχνικής Εταιρείας. Χτισμένη με κληροδότημα του Αριστείδη Διπλάρη, η Διπλάρειος σχολή εκπαίδευσε πάνω από 60.000 τεχνίτες, βρισκόμενη στο κέντρο της βιοτεχνικής Αθήνας, δίπλα στις βιοτεχνίες του Γερανίου και του Ψυρρή αλλά και στον βιοτεχνικό πόλο του Μεταξουργείου και του Κεραμεικού.

Ο Άγιος Ιωάννης της οδού Ευριπίδου, μια απλή, μονόκλιτη βασιλική της οθωμανικής περιόδου, θα περνούσε εντελώς απαρατήρητος αν δεν είχε το μοναδικό χαρακτηριστικό, που του έχει δώσει και το ιδιαίτερο όνομά του: της κολώνας. Πρόκειται για τον κορινθιακό κίονα που, έχοντας την βάση του στο Ιερό Βήμα, διαπερνά την ξύλινη στέγη της εκκλησίας. Φορτωμένη με θρύλους που τις απέδιδαν θαυματουργικές και ιαματικές ιδιότητες, η κολώνα του Αϊ – Γιάννη συμπυκνώνει ολόκληρη την πορεία της Αθήνας από την αρχαιότητα στα πρώτα χριστιανικά και τα βυζαντινά χρόνια, και κατόπιν στην Οθωμανική περίοδο και στη σύγχρονη εποχή. Όντας πιθανότατα απομεινάρι κάποιου ρωμαϊκού ασκληπιείου, ο κίονας αποτελεί έναν χώρο ίασης για περίπου δύο χιλιετίες, αφού οι παρακλήσεις για θεραπεία στον «θερμαντή» Άγιο Ιωάννη συνεχίστηκαν μέχρι τουλάχιστον τα προπολεμικά χρόνια. Εξοβελισμένος από την πόλη μέχρι την απελευθέρωση της, αφού η Ευρυπίδου αποτελεί το διαχωριστικό όριο ανάμεσα στην σύγχρονη Αθήνα και τον ακανόνιστο οθωμανικό ιστό της παλιάς πόλης, ο Άγιος Ιωάννης στην Κολώνα είναι από τα πιο ιδιαίτερα αθηναϊκά μνημεία, ένα παλίμψηστο γεμάτο ιστορία.

Αν και ταυτισμένος κατά κύριο λόγο με την Δεξαμενή, ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης κατοικούσε για χρόνια σε φτωχικά δωμάτια στις παρυφές της συνοικίας του Ψυρρή. Τα αθηναϊκά διηγήματα του Παπαδιαμάντη μοιάζουν να χωρίζουν την πόλη στα δύο: η Αθήνα των μεγαλοπρεπών νεοκλασικών μεγάρων, των ευρωπαϊκών καφενείων και των βουλεβάρτων φαίνεται σαν να μην υπάρχει για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Το σκηνικό στο οποίο διαδραματίζονται τα διηγήματά του είναι οι φτωχές συνοικίες της παλιάς πόλης, τόπος άλλωστε κατοικίας των ασθενέστερων κοινωνικών στρωμάτων, που αποτελούν και τους βασικούς του ήρωες. Το Γεράνι αποτελεί μια από τις ελάχιστες συνοικίες της νέας Αθήνας που βρίσκει το χώρο της στη διηγηματογραφία του Παπαδιαμάντη, με την ανθρωπογεωγραφία βέβαια να παραμένει ίδια, παράλληλα με το γκρίζο και ασφυκτικό κλίμα. Το Γεράνι δεν αποτελεί μια συνοικία που εξέπεσε με τον καιρό, όπως η γειτονική του Ομόνοια, που από ευρωπαϊκή πλατεία της μπελ επόκ μετατράπηκε σε κοιτίδα της λαϊκότητας τα μεταπολεμικά χρόνια, αλλά μια συνοικία που διαχρονικά είχε περισσότερα κοινά με τις φτωχές συνοικίες του Παπαδιαμάντη παρά με τις ευρύχωρες γειτονιές της αναγεννώμενης νεοκλασικής πόλης.

Το ίχνος του παλαιού σπιτιού, απέναντι από την διασταύρωση της Ευριπίδου με την Αγίου Δημητρίου, ανήκει στο σπίτι στο οποίο ο Γρηγόριος Ξενόπουλος έγραψε το μεγαλύτερο κομμάτι του λογοτεχνικού του έργου. Σε ένα δωμάτιο με περίτεχνη διακόσμηση στεγάστηκαν για χρόνια τα γραφεία του θρυλικού περιοδικού «Οι διάπλασις των παίδων», στο οποίο ο Ξενόπουλος άλλωστε διετέλεσε επί σειρά ετών αρχισυντάκτης, καθιερώνοντας και τις «Αθηναϊκές Επιστολές» του, με την χαρακτηριστική υπογραφή «Σας ασπάζομαι, Φαίδων». Δε θα ήταν υπερβολή να ισχυριστεί κανείς ότι σε αυτό το τριώροφο σπίτι του Γερανίου έγινε το πρώτο βήμα για την πανελλήνια αναγνώριση του Κωνσταντίνου Καβάφη, αφού σε αυτό το γραφείο ο Ξενόπουλος γράφει, το 1903, το θεμελιώδες άρθρο του «Ένας ποιητής», την πρώτη δημοσιευμένη αναγνώριση του Καβάφη, σε εποχές που κάθε άλλο παρά θετικές ήταν για την ποιητική του. Το σπίτι του Γρηγόριου Ξενόπουλου, μαζί με όλο του το αρχείο, αλλά και το αρχείο της «Διαπλάσεως», καταστράφηκε από πυρκαγιά τον Δεκέμβρη του 1944, αφήνοντας πίσω ορατά ακόμα και σήμερα μερικά άδεια παράθυρα και έναν ξεφλουδισμένο κόκκινο τοίχο πάνω από το σημερινό μπακάλικο.

Αν και στο Γεράνι σπανίζουν τα δημόσια κτήρια αξιώσεων, στο χώρο που σήμερα εκτείνεται η προέκταση της Δημοτικής Αγοράς συναντούσαμε μέχρι το 1955 ένα νεοκλασικό σχολείο σχεδιασμένο από τον Παναγιώτη Κάλκο. Η Βαρβάκειος Πρότυπος Σχολή, που πήρε το όνομα της από τον εθνικό ευεργέτη Ιωάννη Βαρβάκη που φρόντισε για την ανέγερσή της, στεγάστηκε στο κτήριο του Κάλκου από το 1860 μέχρι τις ανεπανόρθωτες ζημιές που υπέστη κατά τα Δεκεμβριανά του 1944, η οποίες άλλωστε οδήγησαν στην κατεδάφισή του το 1955.

Απέναντι από το χώρο της σχολής, λειτουργεί αδιάκοπα από τα τέλη του 19^ου αιώνα η Κεντρική Δημοτική Αγορά της Αθήνας. Μετά την αποτέφρωση της Παλαιάς Αγοράς και ένα μικρό πέρασμα της Κεντρικής Αγοράς από την Πλατεία Ηρώων του γειτονικού Ψυρρή, η αγορά βρίσκει τη θέση της στο κτήριο της οδού Αθηνάς το 1887, συγκεντρώνοντας τριγύρω της μικρά και μεγάλα μαγαζιά που ασχολούνται με τα τρόφιμα και δίνοντας των τόνο σε ολόκληρη την περιοχή του Γερανίου, η οποία είναι ταυτισμένη σε μεγάλο βαθμό με το εμπόριο τροφίμων. Η ανάμνηση της κατεδαφισμένης σχολής επιβιώνει μέχρι σήμερα μέσω της Αγοράς, η οποία καλείται συνεκδοχικά «Βαρβάκειος». Παρά την παράδοξη συμβίωση ενός εκπαιδευτικού ιδρύματος με χασάπικα, μανάβικα και μπακάλικα, στα τέλη του 19^ουαιώνα τα σχέδια για την περιοχή παραμένουν φιλόδοξα. Η Σωκράτους ευπρεπίζεται και ευθυγραμμίζεται, προκειμένου να αποτελεί ένα άξονα ανάμεσα στην Βαρβάκειο Σχολή και στο Θέατρο του Μπούκουρα –γεγονός αρκετά ειρωνικό, αν αναλογιστεί κανείς τη μοίρα τόσο των δύο κτηρίων, όσο και της ίδιας της Σωκράτους.

Τα μεταναστευτικά ρεύματα που κυριαρχούν στην περιοχή του Γερανίου δίνοντας της τον σημερινό της χαρακτήρα, έχουν την αρχή τους ήδη στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Το Γεράνι, λόγω της κεντρικότητας του, και της δεδομένης του λαϊκότητας, αλλά και λόγω τις γειτνίασής του με τους κεντρικούς σταθμούς των λεωφορείων και των τρένων, αποτελεί διαχρονικά πύλη εισόδου για τους νεοφερμένους στην πόλη. Λόγω αυτών των συνθηκών, στο Γεράνι αλλά και στην ευρύτερη σφαίρα της Ομόνοιας, παρατηρείται μεγάλη συγκέντρωση καφενείων που απευθύνονταν σε εσωτερικούς μετανάστες και λειτουργούσαν ως βασικά προπύργια συνοχής της «κοινότητας».

Το Γεράνι ήταν από τις πρώτες περιοχές των Αθηνών που απορρόφησε το μεγάλο μεταναστευτικό ρεύμα των αρχών του 2000 από χώρες της Αφρικής και της Ασίας, παράλληλα με τα προβλήματα και τους κραδασμούς που δημιούργησε. Στο Γεράνι του 2014, τη σκυτάλη της διατήρησης των μικρών κοινοτικών εστιών μέσα στη μεγάλη πόλη έχουν πάρει από το καφενείο «Το Αρκάδι» μαγέρικα με ονόματα όπως «Dhaka» ή «Kashmir».

πηγή: omadaasty.blogspot.gr