Πώς κοιμούνται οι πιλότοι σε πτήσεις 18 ωρών; Τα μυστικά των κρυφών δωματίων

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Φανταστείτε να βρίσκεστε σε μια υπερακεάνια πτήση 18 ωρών, χιλιάδες πόδια πάνω από τη γη, ενώ εκατοντάδες επιβάτες κοιμούνται ήρεμα στην καμπίνα. Ξαφνικά, το αεροσκάφος πέφτει σε ισχυρή καταιγίδα. Η άτρακτος αρχίζει να τρέμει βίαια, τα όργανα στο πιλοτήριο απαιτούν άμεση προσοχή και ο κυβερνήτης παραμένει μόνος υπεύθυνος για εκατοντάδες ζωές. Στη λαϊκή φαντασία, ο πιλότος μοιάζει με μια ατσάλινη φιγούρα που δεν επιτρέπεται να κλείσει τα μάτια ούτε για ένα δευτερόλεπτο. Ωστόσο, η πραγματικότητα της σύγχρονης αεροπορίας είναι εντελώς διαφορετική: μετά από πολλές ώρες συνεχούς πτήσης, η ίδια η κλίμακα της ανθρώπινης κόπωσης μετατρέπεται στον μεγαλύτερο και πιο αόρατο εχθρό της ασφάλειας.

Όταν τα επίπεδα αντίδρασης πέφτουν κατακόρυφα και η προσοχή εξασθενεί, η ανάπαυση δεν είναι πολυτέλεια αλλά ζήτημα ζωής και θανάτου. Πώς λειτουργούν όμως τα πράγματα πίσω από τις κλειστές πόρτες των πιλοτηρίων στις μεγάλες διαδρομές; Τι κρύβεται πάνω από τα κεφάλια των επιβατών και ποιες είναι οι εφιαλτικές στιγμές που αντιμετωπίζουν τα πληρώματα όταν ο ανθρώπινος παράγοντας συγκρούεται με τα όρια της φυσιολογίας;

Το «μυστικό» δωμάτιο πάνω από τα κεφάλια των επιβατών

Στις σύγχρονες υπερακεάνιες πτήσεις, οι κυβερνήτες εναλλάσσονται στα καθήκοντά τους. Όταν έρχεται η ώρα της ξεκούρασης, ο ένας πιλότης αφήνει τα χειριστήρια στον συναδέλφό του, σηκώνεται από τη θέση του και κατευθύνεται προς μια εντελώς αθέατη για το επιβατικό κοινό πόρτα. Για παράδειγμα, στα αεροσκάφη τύπου Boeing 787, ακριβώς πάνω από την καμπίνα των επιβατών, βρίσκεται μια ειδικά διαμορφωμένη, απομονωμένη ζώνη ανάπαυσης του πληρώματος.

Εκεί, σε έναν στενό αλλά λειτουργικό θάλαμο, υπάρχουν ειδικά διαμορφωμένα κρεβάτια και πολυθρόνες. Ο πιλότης αποσύρεται εκεί για διάστημα μίας έως τριών ωρών. Ωστόσο, οι συνθήκες δεν είναι ιδανικές: το δωμάτιο είναι ερμητικά κλειστό, χωρίς παράθυρα, με την ατμοσφαιρική πίεση να αντιστοιχεί σε υψόμετρο δύο χιλιομέτρων και τον αέρα εξαιρετικά ξηρό. Παράλληλα, ο διαρκής βουητός των κινητήρων και οι κραδασμοί από τις αεροπορικές ανωμαλίες γίνονται διαρκώς αισθητοί.

Μετά τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, τα μέτρα ασφαλείας άλλαξαν ριζικά. Όλες οι πόρτες των χώρων ανάπαυσης εξοπλίστηκαν με ισχυρά ηλεκτρονικά συστήματα ασφαλείας, ατσάλινους πείρους και κωδικούς πρόσβασης για την αποτροπή οποιασδήποτε απειλής. Ωστόσο, αυτή η απόλυτη ασφάλεια κρύβει και σοβαρούς κινδύνους. Όταν η άτρακτος ενός αεροσκάφους παραμορφώνεται κάτω από την πίεση μιας ακραίας περίπτωσης, οι ατσάλινοι σύρτες μπορούν να μπλοκάρουν τελείως.

Σε μια χαρακτηριστική περίπτωση κατά τη διάρκεια μακρινής πτήσης, ένας πιλότος βρέθηκε παγιδευμένος μέσα στο module ανάπαυσης, καθώς ο κωδικός απέτυχε λόγω παραμόρφωσης του πλαισίου της πόρτας από τις ισχυρές αναταράξεις. Ο συνάδελφός του έδινε μόνος του μάχη στο πιλοτήριο, ενώ έξω από το δωμάτιο στήθηκε μια αθόρυβη επιχείρηση απεγκλωβισμού με μηχανικά κλειδιά, προκειμένου να μην προκληθεί πανικός στους ανυποψίαστους επιβάτες που παρακολουθούσαν ταινίες λίγα μέτρα πιο κάτω.

Ο ύπνος-φάντασμα και τα πραγματικά περιστατικά που σόκαραν την παγκόσμια αεροπορία

Ακόμη πιο επικίνδυνες καταστάσεις δημιουργούνται όταν ο πιλότος που παραμένει στο τιμόνι έρχεται αντιμέτωπος με το φαινόμενο του μικρόϋπνου. Σύμφωνα με τους ειδικούς της αεροπορικής φυσιολογίας, ύστερα από πολλές ώρες νυχτερινής πτήσης, ο εγκέφαλος μπορεί να πέσει σε καταστάσεις στιγμιαίας απώλειας επαφής με την πραγματικότητα, γνωστές ως «micro-sleep». Ο πιλότης κάθεται με τα μάτια ανοιχτά, κοιτάζει τα όργανα, αλλά ο εγκέφαλός του έχει αποσυνδεθεί εντελώς για διαστήματα τριών έως δεκαπέντε δευτερολέπτων. Η αντίδραση πέφτει στο απόλυτο μηδέν.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα στην ιστορία της εμπορικής αεροπορίας σημειώθηκε τον Οκτώβριο του 2009, στην πτήση 188 της Northwest Airlines με αεροσκάφος Airbus A320 και 144 επιβάτες. Και οι δύο έμπειροι πιλότοι, υπέκυψαν ταυτόχρονα στη συσσωρευμένη κόπωση και έπεσαν σε βαθύ ύπνο μέσα στο πιλοτήριο, ενώ το αεροσκάφος βρισκόταν σε υψόμετρο άνω των 10.000 μέτρων. Ο αυτόματος πιλότος συνέχιζε να διατηρεί το ύψος, αλλά το πλήρωμα δεν απαντούσε στις αλλεπάλληλες κλήσεις των ελεγκτών εναέριας κυκλοφορίας. Το αεροπλάνο προσπέρασε τον προορισμό του για περισσότερα από 240 χιλιόμετρα, προκαλώντας παγκόσμια συναγερμό και φόβους για σοβαρή απειλή ασφαλείας, μέχρις ότου η έγκαιρη παρέμβαση ενός αεροσυνοδού μέσω της ενδοεπικοινωνίας κατάφερε να τους ξυπνήσει.

Οπτικές απατες και χωρική αποπροσανατολισμός

Όταν ο εγκέφαλος στερείται τον απαραίτητο ύπνο και βρίσκεται αντιμέτωπος με το απόλυτο σκοτάδι του νυχτερινού ουρανού, αρχίζει να δημιουργεί ψευδαισθήσεις. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται χωρική αποπροσανατολισμός. Χωρίς ορατό ορίζοντα εξωτερικά, τα αισθητήρια όργανα του ανθρώπου χάνουν την ισορροπία τους και ο εξουθενωμένος νους προσπαθεί να ερμηνεύσει τα φώτα στο έδαφος ή τα άστρα με λάθος τρόπο.

Ένα παρόμοιο περιστατικό καταγράφηκε τον Ιανουάριο του 2011 σε πτήση Boeing 767. Κατά τη διάρκεια της νυχτερινής διαδρομής, η εμφάνιση ενός ιδιαίτερα φωτεινού πλανήτη (της Αφροδίτης) στον ορίζοντα ερμηνεύθηκε λανθασμένα από τον κουρασμένο συγκυβερνήτη ως επερχόμενη σύγκρουση με άλλο αεροσκάφος. Υποκύπτοντας στον πανικό της οπτικής απάτης, έσπρωξε το πηδάλιο απότομα προς τα κάτω, οδηγώντας το τεράστιο αεροσκάφος σε απότομη καθόδωση. Μόνον η αστραπιαία αντίδραση του κυβερνήτη, ο οποίος επέστρεψε από τον χώρο ανάπαυσης και ανέλαβε τον έλεγχο, απέτρεψε τα χειρότερα.

Καπνός, πάγος και το πρωτόκολλο επανεκκίνησης

Οι κίνδυνοι, ωστόσο, δεν σταματούν εδώ. Ένα βραχυκύκλωμα στα συστήματα θέρμανσης των χώρων ανάπαυσης μπορεί να προκαλέσει καπνό σε έναν ερμητικά κλειστό θάλαμο, απαιτώντας άμεση εκκένωση μέσω ειδικών μυστικών θυρίδων ασφαλείας που οδηγούν κατευθείαν στην καμπίνα των επιβατών. Παράλληλα, τα ακραία καιρικά φαινόμενα και οι χαμηλές θερμοκρασίες στα 11.000 μέτρα μπορούν να παγώσουν τους εξωτερικούς αισθητήρες ταχύτητας (σωλήνες Pitot), προκαλώντας την απενεργοποίηση του αυτόματου πιλότου και αναγκάζοντας τα πληρώματα να πετάξουν χειροκίνητα μέσα σε συνθήκες καταιγίδας.

Για την αντιμετώπιση της «αδράνειας ύπνου» (sleep inertia) —της κατάστασης δηλαδή κατά την οποία ο εγκέφαλος χρειάζεται έως και μισή ώρα για να επανέλθει πλήρως μετά από ξαφνικό ξύπνημα—, οι αεροπορικές εταιρείες εφαρμόζουν αυστηρά πρωτόκολλα. Πριν από την κάθοδο και την προσγείωση σε συνθήκες ισχυρών ανέμων, οι πιλότοι ακολουθούν διαδικασίες εγρήγορσης: ανάβουν έντονα λευκά φώτα στο πιλοτήριο, καταναλώνουν καφέ, τρώνε ελαφριά γεύματα, πλένονται με κρύο νερό και επαναλαμβάνουν δυνατά τις λίστες ελέγχου (checklists) σε μορφή διαλόγου.

Η ασφάλεια των εκατομμυρίων επιβατών που ταξιδεύουν καθημερινά βασίζεται στα τεχνολογικά θαύματα της αεροναυπηγικής, αλλά στο τέλος της ημέρας, η ασφαλής προσγείωση εξαρτάται από τον ανθρώπινο παράγοντα. Χωρίς τα κρυφά δωμάτια ανάπαυσης και την ορθή διαχείριση της ανθρώπινης κούρασης, οι σύγχρονες υπερακεάνιες πτήσεις θα ήταν απλώς αδύνατες.