Πώς ο Μυτιληναίος σκοτώνει ένα ολόκληρο χωριό;

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Υπάρχουν γωνιές στην ελληνική επικράτεια όπου ο χρόνος έχει σταματήσει, όχι από ρομαντισμό, αλλά από μια σκληρή, αμείλικτη πραγματικότητα. Μέρη όπου οι κάτοικοι ζουν καθημερινά υπό καθεστώς σιωπηλής ομηρίας, εγκλωβισμένοι ανάμεσα στις μπουλτόζες των πολυεθνικών, τις κρατικές εξαγγελίες και τις ψευδαισθήσεις της «πράσινης ανάπτυξης». Ένα τέτοιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Αχλάδα Φλώρινας, ένας ορεινός, αγροτικός οικισμός που βρίσκεται μόλις λίγα χιλιόμετρα μακριά από τα σύνορα με τη Βόρεια Μακεδονία.

Εδώ και χρόνια, το χωριό αυτό βιώνει τη δική του αργή, περιβαλλοντική και κοινωνική τραγωδία. Περιτριγυρισμένο από κοιτάσματα λιγνίτη και βαριές βιομηχανικές εγκαταστάσεις, έχει μετατραπεί σε περίκλειστο «φρούριο» εξόρυξης, με τους κατοίκους να διεκδικούν το αυτονόητο: αποζημιώσεις που καθυστερούν επί δεκαετίες, σεβασμό στην ανθρώπινη ζωή και το δικαίωμα να ζουν στον τόπο τους χωρίς να απειλείται η υγεία και η περιουσία τους.

Η ιστορία του λιγνίτη και η γέννηση μιας «κατάρας»

Η ιστορία της εξόρυξης στην περιοχή της Αχλάδας ξεκινά δεκαετίες πριν, λίγο πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το 1936, όταν η οικογένεια Ρόζα ξεκίνησε τις πρώτες προσπάθειες εκμετάλλευσης του τοπικού υπεδάφους για την κάλυψη βασικών αναγκών θέρμανσης. Στις δύσκολες και παγωνιές συνθήκες της δυτικής Μακεδονίας, ο λιγνίτης φάνταζε ως το πολυπόθητο καύσιμο επιβίωσης.

Ωστόσο, περνώντας στις δεκαετίες του ’70 και του ’80, η κλίμακα άλλαξε δραματικά. Τα ορυχεία πέρασαν στα χέρια της εταιρείας «Λιγνιτωρυχεία Αχλάδας Α.Ε.» και ο εξορυσσόμενος πλούτος άρχισε να κατευθύνεται συστηματικά προς τις ατμοηλεκτρικές μονάδες της ΔΕΗ, κυρίως προς τον παρακείμενο ΑΗΣ Μελίτης. Στην κορυφαία τους περίοδο, οι ανάγκες σε ηλεκτρική ενέργεια εκτοξεύθηκαν παγκοσμίως, καθιστώντας τον λιγνίτη βασικό πυλώνα της ενεργειακής πολιτικής της χώρας. Ο ΑΗΣ Μελίτης, που εγκαινιάστηκε το 2003 με κόστος κατασκευής 571 εκατομμύρια ευρώ για το ελληνικό δημόσιο, βρήκε στην Αχλάδα τον βασικό του τροφοδότη, καθώς το τοπικό ορυχείο κάλυπτε σχεδόν το 70% των αναγκών του σταθμού.

Το χωριό-ομήρων και οι αδιέξοδες απαλλοτριώσεις

Καθώς η πείνα του εργοστασίου για κάρβουνο μεγάλωνε, τα ορυχεία επεκτάθηκαν αλματωδώς, φτάνοντας σε απόσταση «αναπνοής» από τα σπίτια των κατοίκων — σε ορισμένες περιπτώσεις μόλις 100 μέτρα μακριά από τις αυλές τους.

Ήδη από το 2011, το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας (ΤΕΕ) Δυτικής Μακεδονίας έκρουε τον κώδωνα του κινδύνου, επισημαίνοντας με επίσημες εκθέσεις του ότι η Αχλάδα είχε γίνει «περίκλειστη» από τις εξορυκτικές δραστηριότητες και ζητώντας την άμεση μετεγκατάσταση του οικισμού. Παρά τις εκθέσεις και τις τρεις διαδοχικές αποφάσεις αναγκαστικής απαλλοτρίωσης και μετεγκατάστασης που εξέδωσαν τα αρμόδια υπουργεία μεταξύ 2011 και 2016, η πραγματικότητα αποδείχθηκε τραγικά αντιφατική.

Το κράτος, από τη μία πλευρά, αναγνώριζε την ανάγκη απομάκρυνσης των κατοίκων λόγω της επικινδυνότητας, αλλά από την άλλη έδινε το «πράσινο φως» για νέες, ευρύτερες επεκτάσεις εξόρυξης. Το 2014 δόθηκε άδεια για εκμετάλλευση σε 11 εκατομμύρια τετραγωνικά μέτρα, ενώ λίγα χρόνια αργότερα η έκταση αυτή αυξήθηκε κατά 30%, φτάνοντας τα 14 εκατομμύρια τετραγωνικά μέτρα.

Η στροφή, η εμπλοκή του ομίλου Μυτιληναίου και οι εξαγωγές στη Βόρεια Μακεδονία

Η κατάσταση έλαβε νέα τροπή όταν η Ελλάδα, στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών δεσμεύσεων για την απολιγνητοποίηση και τη μείωση των ρύπων, άρχισε σταδιακά να περιορίζει τη χρήση του λιγνίτη. Η ζήτηση από τον ΑΗΣ Μελίτης κατέρρευσε, αφήνοντας τα Λιγνιτωρυχεία Αχλάδας αντιμέτωπα με τεράστια οικονομικά προβλήματα, συσσωρευμένα χρέη εκατομμυρίων προς το Δημόσιο και αδυναμία τήρησης των συμβατικών τους υποχρεώσεων. Τον Ιούλιο του 2022, το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας αποφάσισε να καταγγείλει τη σύμβαση και να απομακρύνει την εταιρεία.

Ωστόσο, η λύση αυτή αποδείχθηκε προσωρινή. Τον Νοέμβριο του ίδιου έτους, επικαλούμενο «επιτακτικό δημόσιο συμφέρον», το υπουργείο έδωσε νέα προθεσμία εξόφλησης των χρεών, την ίδια ακριβώς περίοδο που στον επιχειρηματικό χάρτη της περιοχής εισήλθε δυναμικά ο όμιλος Μυτιληναίου (Metlen Energy and Metals) ως στρατηγικός επενδυτής.

Με νέα κεφάλαια και διπλασιασμό των βαρδιών, η παραγωγή εκτοξεύθηκε. Το ειρωνικό —και εξαιρετικά επιβαρυντικό— στοιχείο, ωστόσο, ήταν ότι ο λιγνίτης της Αχλάδας δεν κατευθυνόταν πλέον στον κλειστό πλέον ΑΗΣ Μελίτης, αλλά εξαγόταν μαζικά στη Βόρεια Μακεδονία, προκειμένου να τροφοδοτήσει τον θερμοηλεκτρικό σταθμό REK Bitola. Ο σταθμός αυτός, σε ευθεία γραμμή μόλις 24 χιλιόμετρα από την Αχλάδα, θεωρείται από διεθνείς οργανισμούς (όπως το Balkan Insight) ως ένας από τους πιο θανατηφόρους και ρυπογόνους ρυπαντές της Ευρώπης, με εκπομπές ρύπων που ξεπερνούν πολλαπλάσια τα επιτρεπόμενα όρια.

Έτσι, ενώ η Ελλάδα διαφήμιζε την εγχώρια απολιγνητοποίηση και έβαζε λουκέτο στους δικούς της σταθμούς, συνέχιζε την εξόρυξη στην Αχλάδα για να την εξάγει σε γειτονική χώρα, αδιαφορώντας για τις περιβαλλοντικές συνέπειες στα σύνορα.

Αποζημιώσεις-φαντάσματα και το δράμα των κατοίκων

Μέσα σε αυτό το σκηνικό οικονομικών συμφερόντων, οι μόνιμοι χαμένοι παραμένουν οι κάτοικοι του χωριού. Παρά τις δικαστικές αποφάσεις και τα εκατομμύρια που επιδικάστηκαν ως αποζημιώσεις (όπως τα 45 εκατομμύρια ευρώ από το Εφετείο Δυτικής Μακεδονίας), η συντριπτική πλειοψηφία των αγροτών και ιδιοκτητών γης δεν έχει λάβει το παραμικρό ποσό. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Επιτροπής Αγώνα Αχλάδας, περίπου το 80% των παλαιότερων απαλλοτριώσεων αγροτεμαχίων παραμένει μέχρι σήμερα απλήρωτο.

Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα της ισχύος των εταιρειών έναντι της τοπικής κοινωνίας υπήρξε η περίπτωση του οικισμού Γιουρούκι, όπου 11 σπίτια απαλλοτριώθηκαν και κατεδαφίστηκαν —μαζί με τον ιερό ναό του Αγίου Γεωργίου και το τοπικό νεκροταφείο, αναγκάζοντας τους κατοίκους να προβούν στη θλιβερή διαδικασία μεταφοράς των λειψάνων των προγόνων τους— προκειμένου να προχωρήσουν απρόσκοπτα οι εκσκαφές.

Ένα σύμβολο της ελληνικής επαρχίας

Η περίπτωση της Αχλάδας δεν αποτελεί απλώς μια τοπική αστοχία, αλλά τον καθρέφτη ενός ευρύτερου, χρόνιου ελληνικού φαινομένου: μεγαλόστομες εξαγγελίες για ανάπτυξη, αποφάσεις που λαμβάνονται στο όνομα ενός ασαφούς «δημοσίου συμφέροντος» και πολίτες εγκλωβισμένοι στην ανέχεια και την εγκατάλειψη.

Ενώ το κεντρικό κράτος φαίνεται να αντιμετωπίζει την επαρχία ως «παράπλευρη απώλεια», οι κάτοικοι της Αχλάδας συνεχίζουν να δίνουν τον δικό τους αγώνα επιβίωσης, όμηροι μιας κατάστασης όπου τα κέρδη των λίγων υπερισχύουν της ζωής και της αξιοπρέπειας μιας ολόκληρης κοινότητας.