Ποιοι θέλουν τις φωτιές στην Ελλάδα και γιατί; Η «γυμνή» αλήθεια πίσω από τις στάχτες και τα συμφέροντα

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Κάθε καλοκαίρι, η Ελλάδα μετατρέπεται σε μια απέραντη πυρά. Χιλιάδες φωτιές ξεσπούν σε κάθε γωνιά της χώρας, καταστρέφοντας εκατοντάδες χιλιάδες στρέμματα παρθένου δάσους, αφανίζοντας ολόκληρες περιουσίες, απειλώντας άγρια πανίδα και, το πιο τραγικό από όλα, κοστίζοντας ανθρώπινες ζωές. Καθώς ο καπνός πνίγει τις πόλεις και τα χωριά, ο δημόσιος διάλογος κατακλύζεται από θεωρίες συνωμοσίας: από οργανωμένα σαμποτάζ για την καταστροφή του τουρισμού και σχέδια οικοπεδοποίησης, μέχρι μαζική τοποθέτηση ανεμογεννητριών στα καμένα.

Ωστόσο, η πραγματικότητα αποδεικνύεται συχνά πολύ πιο πεζή, βαθιά συστημική και τελικά πολύ πιο τρομακτική από οποιοδήποτε φανταστικό σενάριο συνωμοσίας.

Οι αριθμοί της καταστροφής: Ένα επικίνδυνο «χαρτοπαίγνιο»

Τα στατιστικά στοιχεία μιλούν από μόνα τους και αποτυπώνουν μια εφιαλτική κλιμάκωση. Μόνο το 2024, η Ελλάδα κλήθηκε να αντιμετωπίσει σχεδόν 10.000 πυρκαγιές, οι οποίες κατέστρεψαν περίπου μισό εκατομμύριο στρέμματα δασικής γης. Το πιο ανησυχητικό είναι η αυξητική τάση: οι φωτιές του 2024 κατέγραψαν αύξηση 7,5% σε σύγκριση με τον μέσο όρο της προηγούμενης εικοσαετίας.

Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφοριών για Δασικές Πυρκαγιές (EFFIS), τα δεδομένα της τελευταίας τριετίας είναι ακόμη πιο σοκαριστικά. Στη χώρα μας έχουν εκδηλωθεί περισσότερες από 150 μεγάλες πυρκαγιές, οι οποίες από μόνες τους κατάπιαν πάνω από 2,5 εκατομμύρια στρέμματα πρασίνου — μια έκταση μεγαλύτερη από ολόκληρο το κράτος του Λουξεμβούργου ή ίση με το 1/3 της Κρήτης.

Αυτή η καταστροφή δεν συμβαίνει τυχαία, ούτε εξαπλώνεται καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, αλλά συγκεντρώνεται στην αντιπυρική περίοδο, από την 1η Μαΐου έως το τέλος Οκτωβρίου. Και καθώς η χώρα καίγεται, η κοινωνία παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα ένα διαρκές παιχνίδι τύχης: πότε θα πιάσει ο καύσωνας, ποιες μέρες θα φυσήξουν ισχυροί άνεμοι, πού θα εκδηλωθεί η επόμενη εστία και αν η Πυροσβεστική θα προλάβει να την τιθασεύσει εγκαίρως. Δεν μιλάμε πλέον για οργανωμένη πολιτική προστασία, αλλά για ένα μακάβριο χαρτοπαίγνιο που παίζεται πάνω στα πράσινα δάση μας.

Κλιματική αλλαγή και η εγκατάλειψη της υπαίθρου

Αναμφισβήτητα, ένας από τους βασικούς καταλύτες αυτής της κατάστασης είναι η κλιματική κρίση. Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) επισημαίνει στην έκθεσή του ότι η Μεσόγειος αποτελεί παγκόσμιο hotspot της κλιματικής αλλαγής. Η άνοδος της θερμοκρασίας, η μείωση της υγρασίας και η παρατεταμένη ξηρασία μετατρέπουν τα ελληνικά δάσκη σε εύφλεκτη «προσάναμμα».

Ωστόσο, η κλιματική κρίση δεν είναι η μόνη αιτία. Ένας εξίσου κρίσιμος παράγοντας είναι η συστηματική εγκατάλειψη της ελληνικής υπαίθρου. Όταν το κράτος αποτυγχάνει να παρέχει κίνητρα ανάπτυξης στην περιφέρεια, η αστυφιλία διογκώνεται, αφήνοντας την επαρχία έρημη. Εκεί που κάποτε υπήρχαν καλλιεργημένα χωράφια και ζώα που έβοσκαν λειτουργώντας ως φυσικό φράγμα, σήμερα κυριαρχεί η εγκαταλελειμμένη γη. Τα ξερά χόρτα, οι πυκνοί θάμνοι και η συσσωρευμένη βιομάζα δημιουργούν ένα τρομερά εύφλεκτο μείγμα, έτοιμο να λαμπιδάσει με τη παραμικρή σπινθήρα.

Η «χωροταξία» της αυθαιρεσίας και ο μύθος των ξένων πρακτόρων

Ιδιαίτερη θέση στο ελληνικό φαινόμενο κατέχει η χωροταξία της πυρκαγιάς. Είναι κοινό μυστικό ότι σε ολόκληρη τη χώρα υπάρχουν οικισμοί και σπίτια χτισμένα μέσα σε πυκνά πευκοδάση ή πάνω σε ρέματα. Πώς πήραν άδεια; Η απάντηση είναι γνωστή: δεν πήραν ποτέ. Χτίστηκαν αυθαίρετα και, λίγα χρόνια αργότερα, τα πολιτικά κόμματα με νομοθετικές ρυθμίσεις και την καταβολή μικρών προστίμων τα νομιμοποίησαν, λες και η φωτιά γνωρίζει από πολεοδομικές τακτοποιήσεις.

Απέναντι σε αυτό το χάος, η λαϊκή φαντασία συχνά καταφεύγει σε θεωρίες συνωμοσίας περί «μυστικών πρακτόρων» και οργανωμένων σαμποτάζ από το εξωτερικό για την καταστροφή του τουρισμού. Βεβαίως, εμπριστές υπάρχουν και κάποιοι βάζουν φωτιές συνειδητά για συμφέροντα ή ψυχολογικούς λόγους. Όμως, οι επιστημονικές μελέτες (όπως η ιστορική ανάλυση στη Λέσβο) αποδεικνύουν την ωμή αλήθεια: η συντριπτική πλειοψηφία των πυρκαγιές οφείλεται στην ανθρώπινη αμέλεια.

Ένα μισοσβησμένο τσιγάρο, μια σπίθα από τροχό κατά τη διάρκεια αγροτικών εργασιών, ή η ασυνειδησία κάποιου που καίει ξερά χόρτα με 8 μποφόρ (όπως συνέβη στην τραγωδία στο Μάτι) αρκούν για να αφανίσουν ζωές.

Ποιος κερδίζει τελικά από τις στάχτες;

Αν αποκλείσουμε τα σενάρια επιστημονικής φαντασίας για οργανωμένα σχέδια εξαφάνισης του τουρισμού, τίθεται το κρίσιμο ερώτημα: υπάρχει οικονομικό όφελος από τις φωτιές;

• Οικοπεδοποίηση και Αιολικά: Το Σύνταγμα της Ελλάδας (άρθρο 117) ορίζει σαφώς ότι τα καμένα δάση κηρύσσονται υποχρεωτικά αναδαστέα. Παρότι υπάρχουν «παράθυρα» (όπως το άρθρο 24 για έργα εθνικής οικονομίας ή η νομολογία του ΣτΕ για αιολικά πάρκα σε ειδικές περιπτώσεις), η μαζική τσιμεντοποίηση και η άμεση ανέγερση βιλών στα καμένα σκοντάφτουν σε ανυπέρβλητα νομικά και χρονικά εμπόδια. Οι Έλληνες, άλλωστε, δεν φημίζονται για τη μακροπνοή τους σε βάθος δεκαετιών που απαιτεί μια τέτοια επένδυση.
• Οι αποζημιώσεις και η πολιτική διαχείριση: Οικονομικό και πολιτικό χρήμα κινείται γύρω από τις κρατικές αποζημιώσεις των πληγέντων, οι οποίες διαχρονικά έχουν χρησιμοποιηθεί ακόμη και για μικροπολιτικές σκοπιμότητες και αλλοίωση εκλογικών αποτελεσμάτων σε τοπικό επίπεδο.
• Τα έργα αποκατάστασης (Εργολάβοι): Από το «καήκαμε» περνάμε αμέσως στο «πνιγήκαμε». Μετά τη φωτιά απαιτούνται επειγόντως αντιπλημμυρικά έργα, μελέτες, μηχανήματα και συμβάσεις εκατομμυρίων. Με λίγα λόγια: ζεστό δημόσιο χρήμα σε συγκεκριμένες εργολαβικές τσέπες.
• Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση: Κάθε καταστροφή αποτελεί αφορμή για τεράστια πακέτα στήριξης, αγορά πυροσβεστικών μέσων (όπως τα νέα Canadair αξίας άνω των 360 εκατομμυρίων ευρώ από το ΕΣΠΑ και το RescueEU). Όταν επενδύεις αποκλειστικά στην καταστολή και όχι στην πρόληψη, οι ροές χρηματοδότησης παραμένουν ανοιχτές.

Το σύστημα που δεν αλλάζει

Το πραγματικό πρόβλημα στην Ελλάδα δεν είναι κάποια σκοτεινή συνωμοσία, αλλά ένα βαθιά ριζχωμένο, στρεβλό σύστημα. Αντί να επενδύσουμε στην πρόληψη —σε ζώνες πυροπροστασίας, καθαρισμούς δασών, διανοίξεις δρόμων για τα πυροσβεστικά οχήματα— αφήνουμε τα πράγματα στην τύχη τους.

Η πρόληψη δεν φέρνει πολιτικά κέρδη. Δεν προσφέρει δραματικές εικόνες στην τηλεόραση με πολιτικούς αξρισμένους να παριστάνουν τους διασώστες ούτε παράγει τηλεθέαση. Η καταστολή, αντίθετα, τροφοδοτεί έναν κύκλο διαχείρισης κρίσεων όπου πολλοί έχουν να λαμβάνουν. Μέχρις ότου η πολιτεία αντιληφθεί ότι η προστασία του περιβάλλοντος απαιτεί στρατηγική και όχι επικοινωνιακή διαχείριση των σταχτών, η χώρα θα συνεχίσει να παίζει ζάρια με το μέλλον της.