«Εδώ έγραψε ο Όμηρος την Οδύσσεια»: Η σπηλιά στη Σμύρνη που έχει γίνει επίκεντρο ενός πανάρχαιου μύθου

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Στις πλαγιές της Μικράς Ασίας, ανάμεσα στους ελαιώνες που περιβάλλουν τη Σμύρνη, βρίσκεται ένα σπήλαιο το οποίο η τοπική παράδοση ταυτίζει με το μέρος όπου ο Όμηρος συνέθεσε την «Οδύσσεια». Η περιοχή αυτή αποτελεί εδώ και αιώνες σημείο αναφοράς για περιηγητές και λάτρεις της κλασικής γραμματείας.

«Οι ντόπιοι αποκαλούσαν ανέκαθεν αυτή την περιοχή Κοιλάδα του Ομήρου. Ταξιδιώτες από ολόκληρο τον κόσμο έρχονταν για να δουν τη σπηλιά όπου, σύμφωνα με την παράδοση, ο Όμηρος συνέθεσε τα ποιήματά του», εξηγεί στο Γαλλικό Πρακτορείο ο Τούρκος ερευνητής Αλτάν Αλτίν, συγγραφέας σχετικής μελέτης.

Αν και ο тоκριβής τόπος συγγραφής των ομηρικών επών παραμένει ιστορικά ανεξακρίβωτος, το ενδιαφέρον για τον μυθικό αυτό χώρο αναζωπυρώθηκε προσφάτως χάρη στη νέα κινηματογραφική παραγωγή «The Odyssey» του Κρίστοφερ Νόλαν.

Ιστορικές μαρτυρίες και η αναφορά του Παυσανία

Η σύνδεση του ονόματος του Ομήρου με την περιοχή της Σμύρνης μετρά αιώνες ιστορίας. Κατά την αρχαιότητα, η πόλη αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα πολιτισμικά κέντρα του ανατολικού Αιγαίου.

«Οι Σμυρναίοι έχουν τον ποταμό Μέλητα, με τα όμορφα νερά του, και στις πηγές του υπάρχει ένα σπήλαιο, όπου λένε ότι ο Όμηρος συνέθεσε τα ποιήματά του», έγραφε τον 2ο αιώνα μ.Χ. ο Έλληνας περιηγητής και γεωγράφος Παυσανίας.

Η συγκεκριμένη σπηλιά βρίσκεται στην περιοχή του σημερινού Μπόρνοβα (του ιστορικού Μπουρνόβα). Παρά το δύσβατο του εδάφους, το εσωτερικό της φέρει χαραγμένες ελληνικές επιγραφές.

«Για μένα δεν υπάρχει αμφιβολία. Ο Όμηρος είναι από το Μπόρνοβα (Μπουρνόβα). Σε κάθε περίπτωση, είναι από την Ιωνία, η οποία περιλαμβάνει τη Σμύρνη και τη Χίο. Είναι από αυτά τα χώματα», υποστηρίζει ο Αλτίν.

Τα αρχαιολογικά τεκμήρια και το αρχαίο ανάγλυφο

Ο Τούρκος ερευνητής βασίζει τη θεωρία του σε ένα ανάγλυφο του 3ου αιώνα π.Χ. που αναπαριστά την αποθέωση του ποιητή, θεωρώντας ότι απεικονίζει τη μορφολογία του σπηλαίου στο Μπόρνοβα.

«Αυτό το ανάγλυφο ήταν ήδη γνωστό, αλλά κανείς δεν είχε παρατηρήσει μέχρι σήμερα ότι οι λεπτομέρειές του είναι πανομοιότυπες με εκείνες που συναντάμε στη σπηλιά του Ομήρου. Είναι η πρώτη φορά που έρχεται στο φως μια τόσο λεπτομερής γεωγραφική περιγραφή», σημειώνει.

Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται και οι εκτιμήσεις αρχαιολόγων με βάση τα νομίσματα και τη γλώσσα των κειμένων. «Τα ευρήματα των ανασκαφών, και ιδιαίτερα τα νομίσματα που φέρουν την απεικόνιση του Ομήρου, μας δείχνουν ότι οι κάτοικοι της αρχαίας Σμύρνης θεωρούσαν τον ποιητή έναν από αυτούς», αναφέρει ο αρχαιολόγος Μεχμέτ Ακίφ Ερντέμ, προσθέτοντας: «Η “Ιλιάδα” και η “Οδύσσεια” γράφτηκαν στις αρχαιοελληνικές διαλέκτους της ιωνικής και της αιολικής, γεγονός που υποδηλώνει ότι η αρχαία Σμύρνη και το Μπόρνοβα θα μπορούσαν να συγκαταλέγονται στους τόπους καταγωγής του Ομήρου».

Η παρουσία του ποιητή στη σύγχρονη πόλη και οι διαφωνίες

Στον νεολιθικό οικισμό Γεσίλοβα Χογιούκ δεσπόζει η προτομή του ποιητή με την επιγραφή: «Συνέθεσα τα έπη της Ιλιάδας και της Οδύσσειας σε αυτή τη γη. Έζησα στο Μπόρνοβα». Η τοπική αυτοδιοίκηση δρομολογεί την ανάδειξη της σπηλιάς, παρά τις πολιτικές αντιδράσεις που εκδηλώθηκαν το 2024 από στελέχη του κυβερνώντος κόμματος AKP για τη διατήρηση του ελληνικού ονόματος.

«Η διαφύλαξη της κληρονομιάς του Ομήρου αποτελεί καθήκον μας απέναντι στην ανθρωπότητα. Είναι ένας από τους θεμελιωτές της λογοτεχνίας», επισημαίνει ο δήμαρχος Μπόρνοβα, Ομέρ Εσκί. «Οι ιστορίες που αφηγείται αφορούν αυτή τη γη. Το ερώτημα δεν είναι εάν πρέπει ή όχι να διεκδικήσουμε τον Όμηρο. Η ιστορία του είναι και δική μας».

«Το να σβήσουμε το όνομα του Ομήρου θα ήταν ένα από τα χειρότερα πράγματα που θα μπορούσαμε να κάνουμε στο Μπόρνοβα», προσθέτει ο δήμαρχος.

Πολιτισμική κληρονομιά πέρα από σύνορα

Η προβολή της νέας ταινίας ενίσχυσε το ενδιαφέρον του κοινού για τα ομηρικά έπη. «Ήξερα ότι ο Όμηρος ήταν από αυτά τα μέρη, αλλά δεν γνώριζα ότι ήταν συγκεκριμένα από τη Σμύρνη. Είμαστε απίστευτα τυχεροί», δηλώνει η εκπαιδευτικός Σαφάκ Τοσούν. «Νιώθω υπερήφανη, συγκινημένη και βαθιά προνομιούχα που είμαι συμπατριώτισσά του».

Από την πλευρά του, ο Αλτίν σημειώνει: «Όταν εμβαθύνεις στην “Ιλιάδα”, καταλαβαίνεις πραγματικά ότι ο Όμηρος ήταν Ανατολίτης. Βρίσκεις αναφορές και πολιτισμικά στοιχεία που είναι εντελώς άγνωστα αλλού».

Καταλήγοντας, ο ερευνητής υπογραμμίζει πως η κληρονομιά του ποιητή υπερβαίνει τις σύγχρονες εθνικές περιχαρακώσεις: «Ο Όμηρος έχει ιστορία 2.800 ετών, ενώ τα ελληνοτουρκικά σύνορα είναι μόλις ενός αιώνα. Ο Όμηρος είναι Έλληνας. Ο Όμηρος είναι Ανατολίτης. Κανείς από εμάς δεν είναι παλαιότερος από εκείνον, ούτε καν οι χώρες μας».