Το ήξερες; Από που έχουν πάρει το όνομά τους τα Εξάρχεια;

Υπάρχουν γειτονιές που πήραν το όνομά τους από αρχαίους τόπους, ιστορικά πρόσωπα ή κάποια επίσημη απόφαση. Και υπάρχουν κι εκείνες που βαφτίστηκαν από την καθημερινότητα, από ένα μαγαζί, έναν άνθρωπο και μια φράση που επαναλήφθηκε τόσες πολλές φορές, ώστε τελικά να γίνει κομμάτι της πόλης. Τα Εξάρχεια ανήκουν σε αυτή τη δεύτερη, πιο γοητευτική κατηγορία. Πίσω από το όνομα μιας από τις πιο χαρακτηριστικές και πολυσυζητημένες γειτονιές της Αθήνας βρίσκεται ένας Ηπειρώτης παντοπώλης, ο Βασίλειος Έξαρχος.

Από τα Πιθαράδικα στα Εξάρχεια

Πριν αποκτήσουν τη σημερινή τους ονομασία, τα Εξάρχεια ήταν γνωστά ως Πιθαράδικα. Η ονομασία συνδεόταν με τα εργαστήρια που υπήρχαν στην περιοχή και κατασκεύαζαν πιθάρια και άλλα πήλινα αντικείμενα. Η περιοχή βρισκόταν τότε στα όρια της αναπτυσσόμενης Αθήνας και σταδιακά μεταμορφωνόταν καθώς η πρωτεύουσα επεκτεινόταν και νέοι κάτοικοι εγκαθίσταντο εκεί. Στα τέλη του 19ου αιώνα, όμως, ένας άνθρωπος έμελλε να αφήσει το επώνυμό του για πάντα στον χάρτη της Αθήνας.

Ένα παντοπωλείο και μια φράση ήταν αρκετά: Έτσι γεννήθηκε το όνομα «Εξάρχεια»

Ο Βασίλειος Έξαρχος και το περίφημο παντοπωλείο

Ο Βασίλειος Έξαρχος, Ηπειρώτης στην καταγωγή, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και δημιούργησε ένα παντοπωλείο στη συμβολή της Θεμιστοκλέους με τη Σόλωνος. Το κατάστημα δεν άργησε να αποκτήσει φήμη. Η μεγάλη ποικιλία προϊόντων, οι ανταγωνιστικές τιμές και, σύμφωνα με τις ιστορικές αναφορές, η ιδιαίτερα καλή φήμη του λαδιού που πουλούσε, έκαναν το μαγαζί γνωστό σε ολόκληρη την Αθήνα. Οι κάτοικοι της περιοχής δεν έλεγαν απλώς ότι θα πήγαιναν στο παντοπωλείο. Έλεγαν χαρακτηριστικά «πάμε στου Έξαρχου». Και αυτή η απλή φράση ήταν αρκετή για να αλλάξει το όνομα μιας ολόκληρης περιοχής.

Εξάρχεια: Το παντοπωλείο, ο Ηπειρώτης και η φράση που έμεινε στην ιστορία

Όταν το όνομα του μαγαζιού έγινε όνομα γειτονιάς

Με το πέρασμα των χρόνων, το «στου Έξαρχου» άρχισε να χρησιμοποιείται για να περιγράψει όχι μόνο το κατάστημα αλλά και την ευρύτερη περιοχή γύρω από αυτό. Το όνομα πέρασε από στόμα σε στόμα και τελικά καθιερώθηκε ως η ονομασία της γειτονιάς. Έτσι, τα παλιά Πιθαράδικα άρχισαν να γίνονται γνωστά ως Εξάρχεια. Δεν χρειάστηκε κάποια μεγαλοπρεπής απόφαση ή μια επίσημη τελετή. Το όνομα γεννήθηκε μέσα στην καθημερινή ζωή της πόλης και καθιερώθηκε επειδή το χρησιμοποίησαν οι ίδιοι οι άνθρωποι.

Από τα Πιθαράδικα στα Εξάρχεια: Η ιστορία πίσω από το όνομα της αθηναϊκής γειτονιάς

Ο παντοπώλης που δεν ξέχασε την Ήπειρο

Η ιστορία του Βασίλειου Έξαρχου δεν σταματά στην Αθήνα. Παρότι δημιούργησε τη ζωή και την επαγγελματική του πορεία στην πρωτεύουσα, φαίνεται πως διατήρησε ισχυρούς δεσμούς με τον τόπο καταγωγής του. Ο Έξαρχος πέθανε τον Ιούλιο του 1910 και, σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, άφησε σημαντικό ποσό για την ιδιαίτερη πατρίδα του, την Πουρνιά της Κόνιτσας. Η προσφορά του τιμήθηκε από τους κατοίκους και η μνήμη του διατηρήθηκε στον τόπο καταγωγής του. Είναι μια λεπτομέρεια που κάνει την ιστορία ακόμη πιο ανθρώπινη: ένας άνθρωπος που έφυγε από την Ήπειρο για να αναζητήσει την τύχη του στην Αθήνα κατάφερε τελικά να συνδέσει το όνομά του και με τις δύο πατρίδες του.

Εξάρχεια: Πριν γίνουν η γνωστή γειτονιά της Αθήνας, λέγονταν… Πιθαράδικα

Από μια εμπορική περιοχή σε σύμβολο της Αθήνας

Τα Εξάρχεια, φυσικά, δεν έμειναν ίδια. Καθώς η Αθήνα μεγάλωνε, η περιοχή απέκτησε έντονο αστικό χαρακτήρα. Η γειτνίασή της με το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και άλλα εκπαιδευτικά ιδρύματα συνέβαλε στην ανάπτυξη μιας ισχυρής φοιτητικής και πνευματικής παρουσίας.

Εκεί όπου δεσπόζει το Εθνικό Μετσόβιο

Βιβλιοπωλεία, εκδοτικοί οίκοι, τυπογραφεία, καφέ και χώροι πολιτισμού έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της ταυτότητάς της. Παράλληλα, τα Εξάρχεια συνδέθηκαν έντονα με φοιτητικά κινήματα, πολιτικές και κοινωνικές ζυμώσεις, αλλά και με σημαντικές στιγμές της νεότερης ιστορίας της Αθήνας. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που η γειτονιά απέκτησε με τα χρόνια έναν χαρακτήρα που δύσκολα μπορεί να περιγραφεί με μία μόνο λέξη.

Μια ιστορία κρυμμένη πίσω από ένα όνομα

Σήμερα, το όνομα «Εξάρχεια» είναι γνωστό πολύ πέρα από τα όρια της Αθήνας. Για άλλους σημαίνει πολιτισμό, βιβλία, τέχνη και φοιτητική ζωή. Για άλλους αποτελεί σύμβολο κοινωνικών και πολιτικών αγώνων. Για πολλούς Αθηναίους, όμως, είναι απλώς μια γειτονιά με ιδιαίτερη προσωπικότητα και μια ιστορία που ξεκινά πολύ πριν από τη σύγχρονη εικόνα της.

Και πίσω από όλα αυτά βρίσκεται ένας άνθρωπος που πιθανότατα δεν μπορούσε να φανταστεί ότι το παντοπωλείο του θα έδινε το όνομά του σε μια ολόκληρη συνοικία. Ο Βασίλειος Έξαρχος άνοιξε ένα μαγαζί. Οι Αθηναίοι άρχισαν να λένε «πάμε στου Έξαρχου». Και κάπως έτσι, μια ολόκληρη γειτονιά απέκτησε το όνομά της. Γιατί τελικά, στην ιστορία μιας πόλης, κάποια ονόματα δεν αποφασίζονται. Καθιερώνονται.