Σαν σήμερα Ιουλιανά 1965: Όταν η δημοκρατική νομιμοποίηση συγκρούστηκε με τη μοναρχική εξουσία
Η 15η Ιουλίου 1965 αποτελεί μία από τις πλέον καθοριστικές και τραυματικές ημερομηνίες της σύγχρονης ελληνικής πολιτικής ιστορίας. Την ημέρα εκείνη εκδηλώθηκε η κορύφωση μιας παρατεταμένης θεσμικής και πολιτικής κρίσης, όταν ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄ εξανάγκασε σε παραίτηση τον δημοκρατικά εκλεγμένο πρωθυπουργό Γεώργιο Παπανδρέου και, λίγες μόλις ώρες αργότερα, ανέθεσε την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον Γεώργιο Αθανασιάδη-Νόβα, inaugurando την πρώτη από τις λεγόμενες κυβερνήσεις των «αποστατών». Το γεγονός αυτό, που έμεινε στην ιστορία ως «Ιουλιανά» ή «Βασιλικό Πραξικόπημα», δεν αποτέλεσε απλώς μια κυβερνητική μεταβολή· υπήρξε μια βαθιά κρίση πολιτικής νομιμοποίησης, η οποία ανέδειξε τις δομικές αδυναμίες του μεταπολεμικού ελληνικού πολιτικού συστήματος και άνοιξε τον δρόμο για την αποσταθεροποίηση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, η οποία κορυφώθηκε δύο χρόνια αργότερα με την επιβολή της δικτατορίας της 21ης Απριλίου 1967.
Το πολιτικό υπόβαθρο μιας προδιαγεγραμμένης σύγκρουσης
Για να γίνει κατανοητή η βαρύτητα των γεγονότων του Ιουλίου του 1965, είναι απαραίτητο να εξεταστεί το ευρύτερο πολιτικό και θεσμικό περιβάλλον της εποχής. Η Ελλάδα της δεκαετίας του 1960 παρέμενε μια δημοκρατία με έντονα στοιχεία περιορισμένης κοινοβουλευτικής κυριαρχίας. Παρά την ομαλή διεξαγωγή εκλογών, η πραγματική κατανομή της εξουσίας δεν περιοριζόταν στους συνταγματικά κατοχυρωμένους θεσμούς. Το Στέμμα διατηρούσε εξαιρετικά ισχυρές πολιτικές αρμοδιότητες, οι Ένοπλες Δυνάμεις λειτουργούσαν ως αυτόνομος παράγοντας ισχύος, ενώ τα Ανάκτορα, σε στενή συνεργασία με κύκλους της ανώτατης στρατιωτικής ηγεσίας και του κρατικού μηχανισμού, ασκούσαν σημαντική επιρροή στη διαμόρφωση της κυβερνητικής πολιτικής. Η κατάσταση αυτή αποτελούσε κληρονομιά του Εμφυλίου Πολέμου και του μετεμφυλιακού κράτους, το οποίο είχε οικοδομηθεί πάνω στην κυριαρχία ενός αντικομμουνιστικού μηχανισμού εξουσίας και στην περιορισμένη λειτουργία της λαϊκής κυριαρχίας.
Στις εκλογές της 16ης Φεβρουαρίου 1964, η Ένωση Κέντρου υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου πέτυχε μία από τις μεγαλύτερες εκλογικές νίκες της ελληνικής πολιτικής ιστορίας, εξασφαλίζοντας ποσοστό άνω του 52% και ισχυρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Η λαϊκή εντολή ήταν σαφής: πολιτικός εκδημοκρατισμός, περιορισμός της βασιλικής επιρροής, μεταρρύθμιση της δημόσιας διοίκησης, εκσυγχρονισμός της εκπαίδευσης και ενίσχυση της πολιτικής λογοδοσίας. Ωστόσο, από την πρώτη στιγμή έγινε εμφανές ότι η συνύπαρξη μιας κυβέρνησης με τόσο ισχυρή λαϊκή νομιμοποίηση και ενός Στέμματος που εξακολουθούσε να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως ενεργό πολιτικό παράγοντα θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε σύγκρουση.
Η αφορμή της κρίσης υπήρξε η λεγόμενη υπόθεση «ΑΣΠΙΔΑ», μια υπόθεση που αφορούσε καταγγελίες περί ύπαρξης ομάδας νεαρών αξιωματικών με πολιτικές διασυνδέσεις προς την Ένωση Κέντρου. Αν και οι πραγματικές διαστάσεις της υπόθεσης εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο ιστορικής έρευνας, αξιοποιήθηκε πολιτικά ως μέσο πίεσης προς την κυβέρνηση. Ο Γεώργιος Παπανδρέου, θεωρώντας ότι μόνο η πολιτική ηγεσία διαθέτει τη δημοκρατική νομιμοποίηση να ασκεί έλεγχο στις Ένοπλες Δυνάμεις, αποφάσισε να αναλάβει προσωπικά το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας, προκειμένου να διερευνήσει την υπόθεση και να αποκαταστήσει την αρχή της πολιτικής εποπτείας επί του στρατεύματος.
VIRAL
Η επιλογή αυτή συνάντησε την κατηγορηματική αντίδραση του βασιλιά Κωνσταντίνου Β΄. Ο νεαρός μονάρχης, επικαλούμενος την ανάγκη διαφύλαξης της ουδετερότητας των Ενόπλων Δυνάμεων, αρνήθηκε να αποδεχθεί την ανάληψη του Υπουργείου Άμυνας από τον ίδιο τον πρωθυπουργό. Στην πραγματικότητα, η διαφωνία υπερέβαινε το πρόσωπο του υπουργού. Αφορούσε το θεμελιώδες ερώτημα ποιος κατέχει την ύπατη πολιτική εξουσία σε ένα κοινοβουλευτικό πολίτευμα: ο δημοκρατικά εκλεγμένος πρωθυπουργός ή ο ανώτατος άρχων του κράτους. Η σύγκρουση αυτή δεν ήταν προσωπική· ήταν βαθύτατα θεσμική και συνταγματική.
Η ρήξη του Στέμματος με την κοινοβουλευτική πλειοψηφία
Οι διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο πλευρών οδηγήθηκαν σε πλήρες αδιέξοδο. Στις 15 Ιουλίου 1965 ο Γεώργιος Παπανδρέου υπέβαλε την παραίτησή του, η οποία έγινε αμέσως αποδεκτή από τον βασιλιά. Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε έντονη πολιτική αμφισβήτηση, καθώς ο πρωθυπουργός διέθετε ακόμη την εμπιστοσύνη της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας και δεν είχε ηττηθεί ούτε σε εκλογές ούτε σε ψηφοφορία εμπιστοσύνης. Λίγες ώρες αργότερα, ο βασιλιάς ανέθεσε την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον Γεώργιο Αθανασιάδη-Νόβα, βουλευτή της Ένωσης Κέντρου, ο οποίος αποδέχθηκε να σχηματίσει κυβέρνηση με τη στήριξη βουλευτών που αποσχίστηκαν από το κόμμα τους και της Εθνικής Ριζοσπαστικής Ένωσης (ΕΡΕ). Οι βουλευτές αυτοί χαρακτηρίστηκαν από τους πολιτικούς αντιπάλους και από μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης ως «αποστάτες», όρος που έμελλε να συνοδεύσει διαχρονικά τα γεγονότα εκείνης της περιόδου.
Από πολιτειολογική σκοπιά, η «Αποστασία» αποτέλεσε κορυφαία εκδήλωση κρίσης νομιμοποίησης. Ενώ η κυβέρνηση Αθανασιάδη-Νόβα στηριζόταν τυπικά στις διατάξεις του Συντάγματος, στερούνταν της ουσιαστικής δημοκρατικής νομιμοποίησης που απορρέει από τη σαφή λαϊκή εντολή και τη συνοχή της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας. Η διάκριση ανάμεσα στη νομική νομιμότητα και στην πολιτική νομιμοποίηση αναδείχθηκε με ιδιαίτερη ένταση. Το Σύνταγμα παρείχε στον βασιλιά τη δυνατότητα διορισμού πρωθυπουργού, όμως η χρήση αυτής της εξουσίας ερχόταν σε αντίθεση με το πνεύμα της κοινοβουλευτικής αρχής, σύμφωνα με την οποία η κυβέρνηση οφείλει να εκφράζει τη βούληση της λαϊκής πλειοψηφίας.
Τα Ιουλιανά ως κρίση δημοκρατικής νομιμοποίησης και προάγγελος της εκτροπής
Η αντίδραση της κοινωνίας υπήρξε πρωτοφανής. Χιλιάδες πολίτες κατέκλυσαν καθημερινά τους δρόμους της Αθήνας και άλλων μεγάλων πόλεων, συμμετέχοντας σε μαζικές διαδηλώσεις υπέρ της δημοκρατίας και της λαϊκής κυριαρχίας. Το σύνθημα «Δημοκρατία» κυριάρχησε στις συγκεντρώσεις, ενώ το περίφημο «114», παραπομπή στο άρθρο 114 του Συντάγματος του 1952 που επέβαλλε στους πολίτες την υποχρέωση υπεράσπισης του Συντάγματος, μετατράπηκε σε σύμβολο της δημοκρατικής αντίστασης. Οι διαδηλώσεις συχνά κατέληγαν σε βίαιες συγκρούσεις με τις αστυνομικές δυνάμεις, ενώ η δολοφονία του φοιτητή Σωτήρη Πέτρουλα τον Ιούλιο του 1965 ενίσχυσε ακόμη περισσότερο το κλίμα κοινωνικής πόλωσης και πολιτικής έντασης.
Η περίοδος που ακολούθησε χαρακτηρίστηκε από διαδοχικές κυβερνήσεις χωρίς ισχυρή κοινοβουλευτική βάση, αδυναμία πολιτικής σταθερότητας και συνεχή υπονόμευση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς τους θεσμούς. Μέσα σε λιγότερο από δύο χρόνια η χώρα οδηγήθηκε σε συνθήκες παρατεταμένης κυβερνητικής αστάθειας, έντονου πολιτικού διχασμού και θεσμικής απαξίωσης. Η αδυναμία του πολιτικού συστήματος να επιλύσει δημοκρατικά τη σύγκρουση ανάμεσα στη λαϊκή κυριαρχία και στις εξωκοινοβουλευτικές εστίες εξουσίας δημιούργησε ένα περιβάλλον ευνοϊκό για την εκδήλωση του στρατιωτικού πραξικοπήματος της 21ης Απριλίου 1967.
Υπό το πρίσμα της σύγχρονης πολιτικής επιστήμης, τα Ιουλιανά αποτελούν χαρακτηριστική περίπτωση σύγκρουσης μεταξύ της δημοκρατικής αρχής και των μη εκλεγμένων κέντρων ισχύος μέσα σε ένα υβριδικό πολιτικό σύστημα. Η κρίση ανέδειξε ότι η ύπαρξη συνταγματικών θεσμών δεν αρκεί από μόνη της για την εύρυθμη λειτουργία μιας δημοκρατίας, όταν οι άτυπες δομές εξουσίας υπερβαίνουν τα όρια της θεσμικής τους αποστολής. Παράλληλα, επιβεβαίωσε ότι η πολιτική σταθερότητα δεν θεμελιώνεται αποκλειστικά στη συνταγματική τυπικότητα, αλλά κυρίως στον σεβασμό της λαϊκής κυριαρχίας, της κοινοβουλευτικής δεοντολογίας και της δημοκρατικής νομιμοποίησης.
Διαβάστε επίσης
Εξήντα και πλέον χρόνια μετά, τα Ιουλιανά εξακολουθούν να αποτελούν σημείο αναφοράς στη μελέτη της ελληνικής πολιτικής ιστορίας. Δεν υπήρξαν μόνο μια κυβερνητική κρίση ούτε μια προσωπική αντιπαράθεση μεταξύ του βασιλιά Κωνσταντίνου και του Γεωργίου Παπανδρέου. Υπήρξαν η κορύφωση της σύγκρουσης ανάμεσα σε δύο διαφορετικές αντιλήψεις περί εξουσίας: από τη μία, εκείνη που θεωρούσε ότι η πολιτική νομιμοποίηση απορρέει αποκλειστικά από τη λαϊκή ετυμηγορία και το Κοινοβούλιο, και από την άλλη, εκείνη που διατηρούσε την αντίληψη μιας μοναρχίας με ενεργό και καθοριστικό ρόλο στη διακυβέρνηση της χώρας. Η έκβαση αυτής της σύγκρουσης δεν επηρέασε μόνο την πολιτική συγκυρία του 1965· διαμόρφωσε καθοριστικά την πορεία της ελληνικής δημοκρατίας και αποτελεί μέχρι σήμερα ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα θεσμικής κρίσης στη νεότερη πολιτική ιστορία της Ελλάδας.
0 ΣΧΟΛΙΑ