Σαν σήμερα, 21 Μαΐου 1924: Η Ελλάδα επιχειρεί να βάλει «φρένο» στην παντοδυναμία των πρωθυπουργών

Στις 21 Μαΐου 1924, σε μια περίοδο έντονων πολιτικών ανακατατάξεων και βαθιάς κοινωνικής αβεβαιότητας, κατατέθηκε στη Βουλή των Ελλήνων το ψήφισμα για την ίδρυση της Γερουσίας. Η κίνηση εκείνη δεν ήταν μια απλή θεσμική αλλαγή. Ήταν μια προσπάθεια να δημιουργηθεί ένας μηχανισμός πολιτικής ισορροπίας, ικανός να περιορίσει την υπερσυγκέντρωση εξουσίας στα χέρια του εκάστοτε πρωθυπουργού και να λειτουργήσει ως αντίβαρο απέναντι στις κυβερνητικές αυθαιρεσίες. Η Γερουσία θα λειτουργούσε τελικά από το 1929 έως το 1935, αφήνοντας πίσω της ένα μικρό αλλά ιδιαίτερα ενδιαφέρον κεφάλαιο στην ελληνική κοινοβουλευτική ιστορία. Παρότι η διάρκειά της υπήρξε σύντομη, η συζήτηση γύρω από τον ρόλο της παραμένει επίκαιρη ακόμη και σήμερα, σε μια εποχή όπου το ζήτημα της συγκέντρωσης πολιτικής ισχύος εξακολουθεί να απασχολεί τις δημοκρατίες σε ολόκληρο τον κόσμο.

Η Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή

Για να κατανοήσει κανείς γιατί προέκυψε η ανάγκη ίδρυσης Γερουσίας, πρέπει να επιστρέψει στο πολιτικό κλίμα της εποχής. Η Ελλάδα του 1924 βρισκόταν ακόμη στη σκιά της Μικρασιατική Καταστροφή, ενός γεγονότος που είχε προκαλέσει εθνικό σοκ, πολιτική αποσταθεροποίηση και βαθύ κοινωνικό τραύμα. Η μοναρχία είχε χάσει μεγάλο μέρος της επιρροής της, ενώ η χώρα αναζητούσε νέο πολιτικό προσανατολισμό. Το ίδιο έτος, μάλιστα, ανακηρύχθηκε η Β΄ Ελληνική Δημοκρατία, σηματοδοτώντας το τέλος της βασιλείας και την έναρξη μιας νέας, αβέβαιης περιόδου. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι πολιτικές συγκρούσεις ήταν διαρκείς. Οι κυβερνήσεις άλλαζαν συχνά, οι αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε βενιζελικούς και αντιβενιζελικούς παρέμεναν οξείες και η εμπιστοσύνη των πολιτών προς το πολιτικό σύστημα ήταν εύθραυστη. Η ίδρυση της Γερουσίας παρουσιάστηκε τότε ως μια θεσμική δικλείδα ασφαλείας που θα μπορούσε να προσφέρει μεγαλύτερη σταθερότητα.

Η Γερουσία αποτελούσε ένα δεύτερο νομοθετικό σώμα

Τι ήταν η Γερουσία

Η Γερουσία αποτελούσε ένα δεύτερο νομοθετικό σώμα, παράλληλο με τη Βουλή. Στόχος της ήταν να εξετάζει νομοσχέδια, να λειτουργεί ως ελεγκτικός μηχανισμός και να αποτρέπει αποφάσεις που θα μπορούσαν να λαμβάνονται βιαστικά ή αποκλειστικά με κομματικά κριτήρια. Με απλά λόγια, η λογική πίσω από τη δημιουργία της ήταν ότι η εξουσία δεν θα έπρεπε να συγκεντρώνεται ανεξέλεγκτα σε μία κυβέρνηση ή σε μια κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Το μοντέλο αυτό δεν ήταν πρωτόγνωρο για την εποχή. Πολλές ευρωπαϊκές χώρες διέθεταν δύο νομοθετικά σώματα, θεωρώντας ότι η ύπαρξη μιας «άνω βουλής» μπορούσε να ενισχύσει τη δημοκρατική ισορροπία. Στην Ελλάδα, όμως, η Γερουσία συνδέθηκε εξαρχής με την ανάγκη πολιτικής σταθεροποίησης σε μια περίοδο συνεχών αναταράξεων.

Η Γερουσία άρχισε να λειτουργεί ουσιαστικά το 1929

Η λειτουργία της από το 1929

Παρότι το ψήφισμα κατατέθηκε το 1924, η Γερουσία άρχισε να λειτουργεί ουσιαστικά το 1929, επί κυβέρνησης Ελευθέριου Βενιζέλου. Το Σύνταγμα του 1927 είχε ήδη θεσμοθετήσει τη δημιουργία της, καθορίζοντας τις αρμοδιότητες και τη σύνθεσή της. Οι γερουσιαστές εκλέγονταν με διαφορετικό τρόπο από τους βουλευτές, ενώ προβλεπόταν και μεγαλύτερη διάρκεια θητείας, ώστε το σώμα να μην επηρεάζεται άμεσα από τις πολιτικές μεταβολές και τις εκλογικές εντάσεις. Η ιδέα ήταν ότι η Γερουσία θα λειτουργούσε πιο ψύχραιμα και λιγότερο κομματικά από τη Βουλή. Ωστόσο, στην πράξη, η λειτουργία της δεν κατάφερε ποτέ να αποκτήσει την ισχύ ή το κύρος που είχαν αντίστοιχα σώματα σε άλλες χώρες. Οι πολιτικές αντιπαραθέσεις της εποχής παρέμεναν έντονες και πολλές φορές η Γερουσία αντιμετωπιζόταν περισσότερο ως πεδίο πολιτικής επιρροής παρά ως ανεξάρτητος θεσμικός πυλώνας.

VIRAL

Θρίλερ στη Κυψέλη: Φόβοι ότι η σορός στη βαλίτσα ενδέχεται να ανήκει στην 50χρονη Κινέζα μεταφράστρια που εξαφανίστηκε μυστηριωδώς από την Αρτέμιδα!

Σε ομηρία ένα ολόκληρο χωριό: Η σκοτεινή δράση του προέδρου κοινότητας, του αδερφού του και του πυροσβέστη με τους εμπρησμούς

Φως στο σκοτάδι: Το «μαύρο τετράδιο» του Μπάμπη Κούτσικου αποκάλυψε το κίνητρο πίσω από τη σφαγή στον βάλτο!

Το τέλος της Γερουσίας

Η πορεία της Γερουσίας αποδείχθηκε τελικά σύντομη. Το 1935, σε μια ακόμη περίοδο πολιτικής κρίσης, το σώμα καταργήθηκε. Η Ελλάδα επέστρεψε σε μονοθάλαμο κοινοβουλευτικό σύστημα, ενώ λίγο αργότερα ακολούθησε η παλινόρθωση της μοναρχίας και, τελικά, η δικτατορία του Ιωάννης Μεταξάς το 1936. Η κατάργηση της Γερουσίας έδειξε και τα όρια των θεσμικών αλλαγών σε εποχές βαθιάς πολιτικής πόλωσης. Παρά τις προσδοκίες που είχαν δημιουργηθεί, ο θεσμός δεν κατάφερε να λειτουργήσει ως πραγματικό ανάχωμα απέναντι στην αστάθεια που χαρακτήριζε την ελληνική πολιτική ζωή του Μεσοπολέμου.

Ένα διαχρονικό πολιτικό ερώτημα

Παρότι η ελληνική Γερουσία υπήρξε βραχύβια, η συζήτηση που άνοιξε παραμένει εξαιρετικά σύγχρονη: Πόση εξουσία πρέπει να συγκεντρώνει μια κυβέρνηση; Και ποιοι θεσμοί μπορούν να λειτουργούν ως ουσιαστικά αντίβαρα; Το ερώτημα αυτό απασχολεί διαχρονικά όλες τις δημοκρατίες. Σε πολλές χώρες, δεύτερα νομοθετικά σώματα εξακολουθούν να υπάρχουν ακριβώς για να ελέγχουν την κυβερνητική ισχύ και να αποτρέπουν την απόλυτη κυριαρχία μιας κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας. Στην Ελλάδα, η εμπειρία της Γερουσίας μπορεί να κράτησε μόλις έξι χρόνια, ωστόσο αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της διαρκούς προσπάθειας του πολιτικού συστήματος να βρει ισορροπία ανάμεσα στην αποτελεσματική διακυβέρνηση και στον δημοκρατικό έλεγχο. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ιστορίας εκείνης της 21ης Μαΐου του 1924: ότι πίσω από μια φαινομενικά τεχνική συνταγματική αλλαγή κρυβόταν μια βαθύτερη αγωνία για το πώς μπορεί να προστατευθεί η δημοκρατία από την υπερβολική συγκέντρωση εξουσίας.