Μια καταστροφή γεμάτη λάθη και το κυριότερο… γεμάτη ψέματα – Αλήθειες και μύθοι του Τσέρνομπιλ

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

Σαράντα χρόνια μετά τη μεγαλύτερη πυρηνική καταστροφή στην ιστορία της ανθρωπότητας, πολλά αναπάντητα ερωτήματα παραμένουν για τους λόγους που οδήγησαν στο Τσέρνομπιλ δεν ήταν απλώς ένα «ανθρώπινο λάθος» μιας μοιραίας νυχτερινής βάρδιας. Στο βίντεο του καναλιού TOM and CHILL στο Youtube, εξετάζεται το προδιαγεγραμμένο αποτέλεσμα ενός ελαττωματικού σχεδιασμού, τον οποίο η Σοβιετική Ένωση γνώριζε για περισσότερο από μία δεκαετία, αλλά επέλεξε να θάψει στο όνομα του ψυχροπολεμικού γοήτρου.

Η παγίδα των 200 Megawatt

Η νύχτα της 25ης προς 26η Απριλίου 1986 ξεκίνησε στον Αντιδραστήρα 4 του πυρηνικού σταθμού «Βλαντίμιρ Ιλίτς Λένιν» με μια καθυστερημένη δοκιμή ασφαλείας. Το πλήρωμα της βραδινής βάρδιας –ο νεαρός χειριστής Λεονίντ Τοπτούνοφ, ο πυρηνικός μηχανικός Μπορίς Στογιαρτσούκ και ο αναπληρωτής αρχιμηχανικός Ανατόλι Ντιάτλοφ– κλήθηκε να φέρει σε πέρας μια προσομοίωση διακοπής ρεύματος.

Τα προβλήματα ξεκίνησαν αμέσως. Η ισχύς του αντιδραστήρα έπεσε αναπάντεχα και κατακόρυφα από τα 700 στα 30 MW, προκαλώντας τη λεγόμενη «δηλητηρίαση από ξένον». Κάτω από την αυστηρή πίεση του Ντιάτλοφ και τον φόβο των κρατικών κυρώσεων σε περίπτωση αποτυχίας, ο Τοπτούνοφ αναγκάστηκε να τραβήξει τις ράβδους ελέγχου προς τα έξω για να «αναστήσει» τον αντιδραστήρα, σταθεροποιώντας τον τελικά στα 200 MW.

Η δοκιμή ολοκληρώθηκε, όμως η παγίδα είχε ήδη στηθεί. Στις 01:23:40, ο Τοπτούνοφ πάτησε το κουμπί AZ-5 (Emergency Shutdown) για την ολική απενεργοποίηση του αντιδραστήρα. Αντί για φρενάρισμα, ο αντιδραστήρας μετατράπηκε σε βόμβα. Δύο διαδοχικές εκρήξεις τίναξαν στον αέρα την οροφή των 2.000 τόνων, αφήνοντας τον πυρήνα εκτεθειμένο στην ατμόσφαιρα.

Ένας αντιδραστήρας «Lego» στην υπηρεσία του γοήτρου

Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος του εγκλήματος, πρέπει να εξετάσει τη φύση του αντιδραστήρα RBMK. Μετά το 1961 και τον θρίαμβο του Γιούρι Γκαγκάριν στο διάστημα, η Μόσχα αναζητούσε απεγνωσμένα έναν τρόπο να προσπεράσει τις ΗΠΑ και στο πεδίο της πυρηνικής ενέργειας. Ενώ οι Αμερικανοί επένδυαν στους ακριβούς αλλά ασφαλείς αντιδραστήρες βαρέος ύδατος υπό πίεση, η Σοβιετική Ένωση επέλεξε τον σύντομο δρόμο.

Ο RBMK ήταν μια σοβιετική πατέντα με δύο τεράστια πλεονεκτήματα για το καθεστώς: ήταν φθηνός και μπορούσε να συναρμολογηθεί κομμάτι-κομμάτι (σαν Lego) οπουδήποτε, ακόμη και σε απομονωμένες περιοχές όπως η βόρεια Ουκρανία. Εκεί όπου χτίστηκε το Πρίπιατ, μια υπερσύγχρονη πόλη-πρότυπο του σοσιαλισμού, με μέσο όρο ηλικίας κατοίκων τα 26 έτη.

Ωστόσο, ο RBMK έκρυβε ένα θανάσιμο μυστικό:

• Οι ράβδοι ελέγχου: Οι 211 ράβδοι που χρησιμοποιούνταν για τη ρύθμιση της πυρηνικής σχάσης είχαν άκρες κατασκευασμένες από γραφίτη.
• Το εφέ του γκαζιού: Όταν οι ράβδοι εισέρχονταν ταυτόχρονα στον αντιδραστήρα κατά την επείγουσα απενεργοποίηση, ο γραφίτης εκτόξευε την ισχύ για μερικά δευτερόλεπτα αντί να τη μειώσει.

«Ήταν σαν να πατάς το φρένο στο αυτοκίνητό σου και για τα πρώτα πέντε δευτερόλεπτα το όχημα να αναπτύσσει μέγιστη ταχύτητα», εξηγούν σύγχρονοι αναλυτές.

Το κρυμμένο προηγούμενο του Λένινγκραντ (1975)

Η επίσημη σοβιετική γραμμή ήταν σαφής: «Οι αντιδραστήρες RBMK δεν εκρήγνυνται». Δεν υπήρχαν καν πρωτόκολλα ασφαλείας για μια τέτοια πιθανότητα. Κι όμως, το καθεστώς γνώριζε.

Έντεκα χρόνια πριν το Τσέρνομπιλ, το 1975, στον πυρηνικό σταθμό του Λένινγκραντ, ένας ομότυπος αντιδραστήρας RBMK παρουσίασε την ίδια ακριβώς δυσλειτουργία, οδηγώντας σε μερική τήξη του πυρήνα και διαρροή ραδιενέργειας. Ο Νικολάι Στάινμπεργκ, μετέπειτα υπεύθυνος κατασκευής στο Τσέρνομπιλ, βρέθηκε αντιμέτωπος με το περιστατικό. Η αντίδραση της KGB και της ηγεσίας ήταν ακαριαία: αποκλεισμός της περιοχής, απόκρυψη των δεδομένων και απόλυτη σιωπή. Το project RBMK ήταν κρατικό απόρρητο και η φήμη του έπρεπε να προστατευθεί πάση θυσία. Αν οι τεχνικοί του Τσέρνομπιλ είχαν ενημερωθεί για το 1975, η τραγωδία του 1986 δεν θα είχε συμβεί ποτέ.

Η θυσία των «εκκαθαριστών» και η σιωπή του Πρίπιατ

Τις πρώτες ώρες μετά την έκρηξη, η μυστικοπάθεια του σοβιετικού συστήματος λειτούργησε ως επιταχυντής θανάτου. Οι πρώτοι πυροσβέστες ανέβηκαν στην οροφή χωρίς προστατευτικό εξοπλισμό, νομίζοντας ότι σβήνουν μια απλή πυρκαγιά. Εισέπνεαν σωματίδια άλφα και δέχονταν ακτινοβολία βήτα που έκαιγε το δέρμα τους. Πέθαναν με φρικτούς πόνους μέσα σε λίγες ημέρες.

Την ίδια ώρα, 3 χιλιόμετρα μακριά, στο Πρίπιατ, η ζωή συνεχιζόταν κανονικά. Μητέρες έβγαζαν τα μωρά τους περίπατο, παιδιά έπαιζαν στους δρόμους και έκαναν μπάνιο στο ποτάμι, την ώρα που ο αντιδραστήρας σκορπούσε καθαρό θάνατο. Η εκκένωση αποφασίστηκε μόνο όταν ο Legasof (Βαλέρι Λεγκάσοφ), αναπληρωτής διευθυντής του Ινστιτούτου Κουρτσάτοφ, προειδοποίησε τη Μόσχα για τον κίνδυνο δεύτερης έκρηξης.

Η μεγάλη απάτη της Βιέννης και η δίκη-παρωδία

Όταν το ραδιενεργό σύννεφο έφτασε στη Σουηδία, η συγκάλυψη κατέρρευσε διεθνώς. Η Μόσχα έπρεπε να δώσει απαντήσεις. Τον Αύγουστο του 1986, ο Λεγκάσοφ στάλθηκε στον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας (IAEA) στη Βιέννη. Εκεί, παρουσίασε μια έκθεση-προπέτασμα καπνού.

Ισχυρίστηκε ότι το ατύχημα οφειλόταν αποκλειστικά σε εγκληματικά λάθη των χειριστών, παρομοιάζοντάς τους με «πιλότο που ανοίγει την πόρτα του αεροπλάνου στα 10.000 μέτρα». Το ψέμα της Βιέννης έγινε η επίσημη αλήθεια. Το 1987, σε μια κεκλεισμένων των θυρών δίκη-εξπρές μέσα στην απαγορευμένη ζώνη, έξι υπάλληλοι του σταθμού (ανάμεσά τους ο Ντιάτλοφ και ο Τοπτούνοφ) καταδικάστηκαν σε 10 χρόνια καταναγκαστικών έργων. Ο σχεδιαστής του ελαττωματικού αντιδραστήρα, Νικολάι Αντόνοβιτς, έμεινε στο απυρόβλητο.

Η δικαίωση μέσα από την αυτοκτονία

Η συνείδηση του Βαλέρι Λεγκάσοφ δεν άντεξε το βάρος της συνενεργείας. Στις 27 Απριλίου 1988, ακριβώς δύο χρόνια και μία ημέρα μετά την καταστροφή, ο επιστήμονας αυτοκτόνησε. Πριν το τέλος, φρόντισε να ηχογραφήσει σε κασέτες την πραγματική αλήθεια: το ελάττωμα του RBMK, τις προειδοποιήσεις που αγνοήθηκαν και τη δομική διαφθορά ενός συστήματος που προτίμησε τη συγκάλυψη από τη σωτηρία.

Οι κασέτες του Λεγκάσοφ ήταν μια βόμβα στα θεμέλια της σοβιετικής επιστημονικής κοινότητας. Το 1991, ο Νικολάι Στάινμπεργκ, έχοντας πλέον πρόσβαση στα απόρρητα αρχεία της KGB λόγω της κατάρρευσης της ΕΣΣΔ, παρέδωσε μια νέα, ανεξάρτητη έκθεση στη Βιέννη. Το 1992, ο IAEA αναγκάστηκε να αναθεωρήσει πλήρως τα συμπεράσματά του: Οι χειριστές της νύχτας εκείνης ήταν αθώοι. Δεν είχαν καμία ελπίδα. Ο αντιδραστήρας ήταν καταδικασμένος να εκραγεί.

Μια μόνιμη απειλή

Το Τσέρνομπιλ άφησε πίσω του μια έρημο. Περισσότεροι από 350.000 άνθρωποι εκτοπίστηκαν, μετατρέποντας το Πρίπιατ σε πόλη-φάντασμα. Αν και οι αντιδραστήρες RBMK που λειτουργούν ακόμα στη Ρωσία έχουν υποστεί σοβαρές αναβαθμίσεις ασφαλείας, το φάντασμα του 1986 παραμένει ζωντανό.

Σήμερα, κάτω από το νέο υπερσύγχρονο χαλύβδινο κέλυφος της μονάδας 4 –το οποίο μάλιστα βρέθηκε στη δίνη των πρόσφατων πολεμικών συγκρούσεων στην Ουκρανία– κοιμούνται ακόμα 200 τόνοι ραδιενεργού υλικού. Σε περίπου 100 χρόνια, η εσωτερική ακτινοβολία θα έχει διαβρώσει και αυτό το προστατευτικό περίβλημα. Το Τσέρνομπιλ παραμένει μια ανοιχτή πληγή, υπενθυμίζοντας στην ανθρωπότητα ότι το πιο επικίνδυνο στοιχείο στη φύση δεν είναι το ουράνιο, αλλά το πολιτικό ψέμα.