Σαν σήμερα, 27 Φεβρουαρίου 1869: Εγκαινιάζεται ο ατμοκίνητος αστικός σιδηρόδρομος Αθήνας – Πειραιά
Ήταν 27 Φεβρουαρίου του 1869, μια ημέρα που η μικρή, ακόμη τότε, Αθήνα έμπαινε με ορμή στη βιομηχανική εποχή. Οι κάτοικοι της πρωτεύουσας, συνηθισμένοι στους ήχους από τις οπλές των αλόγων και το τρίξιμο από τις ξύλινες ρόδες των αμαξών στα χωμάτινα σοκάκια, ετοιμάζονταν να αντικρίσουν κάτι πρωτόγνωρο: μια ατμομηχανή που έβγαζε πυκνό καπνό και υποσχόταν να εκμηδενίσει τις αποστάσεις. Εκείνο το πρωινό, ο Σιδηρόδρομος Αθηνών-Πειραιώς (ΣΑΠ), ο πρόγονος του σημερινού ΗΣΑΠ, δεν εγκαινίαζε απλώς μια γραμμή επτά χιλιομέτρων, αλλά μια νέα σελίδα στην ιστορία της νεότερης Ελλάδας.
Η μεγάλη γιορτή των εγκαινίων και το πρώτο δρομολόγιο
Το κλίμα στον σταθμό του Θησείου ήταν εορταστικό και ταυτόχρονα ηλεκτρισμένο από την περιέργεια. Οι επίσημοι άρχισαν να καταφθάνουν από νωρίς, με τη βασίλισσα Όλγα να κλέβει τις εντυπώσεις, εκπροσωπώντας τη βασιλική οικογένεια καθώς ο Γεώργιος Α’ απουσίαζε στο εξωτερικό. Δίπλα της βρισκόταν ο πρωθυπουργός Θρασύβουλος Ζαΐμης, μέλη του υπουργικού συμβουλίου, ανώτατοι στρατιωτικοί, διπλωμάτες και η «αφρόκρεμα» της αθηναϊκής κοινωνίας.
Η πρώτη εκείνη διαδρομή δεν είχε καμία σχέση με τη σημερινή καθημερινότητα των μετακινήσεων. Ήταν ένα κοινωνικό γεγονός ύψιστης σημασίας. Το τρένο, στολισμένο με σημαίες και δάφνες, ξεκίνησε από το Θησείο με προορισμό τον Πειραιά, καλύπτοντας την απόσταση σε περίπου 15 λεπτά. Για τους επιβάτες της εποχής, η ταχύτητα αυτή φάνταζε ιλιγγιώδης, αν σκεφτεί κανείς ότι με τα ζώα η διαδρομή διαρκούσε πάνω από μία ώρα κάτω από δύσκολες συνθήκες. Οι επευφημίες του κόσμου που είχε συγκεντρωθεί κατά μήκος των γραμμών συνόδευαν το «Θηρίο» —όπως ονομάστηκε αργότερα η ατμομηχανή— σε κάθε του μέτρο.
Από το όραμα του Σκουλούδη στην υλοποίηση της ΣΑΠ Α.Ε.
Η ίδρυση του σιδηροδρόμου δεν ήταν μια εύκολη υπόθεση. Το όραμα για τη σύνδεση της Αθήνας με το επίνειό της υπήρχε ήδη από την εποχή του Όθωνα, όμως οι οικονομικές δυσκολίες και οι πολιτικές αναταράξεις καθυστερούσαν το έργο για δεκαετίες. Τελικά, η παραχώρηση δόθηκε στον Άγγλο επιχειρηματία Εδουάρδο Πίκερινγκ, ο οποίος ίδρυσε την εταιρεία ΣΑΠ Α.Ε. Οι εργασίες ξεκίνησαν το 1867 και ολοκληρώθηκαν μέσα σε λιγότερο από δύο χρόνια, παρά τις τεχνικές προκλήσεις και την ανάγκη για απαλλοτριώσεις γης.
VIRAL
Η γραμμή ξεκίνησε ως μονή, με στάσεις μόνο στους δύο τερματικούς σταθμούς, το Θησείο και τον Πειραιά. Ήταν μια επένδυση που στόχευε κυρίως στη μεταφορά εμπορευμάτων και στη διευκόλυνση της επικοινωνίας με το λιμάνι, όμως πολύ γρήγορα έγινε το αγαπημένο μέσο των πολιτών. Η επιτυχία ήταν τόσο μεγάλη που μόλις την πρώτη ημέρα λειτουργίας του για το κοινό, χιλιάδες Αθηναίοι έσπευσαν να δοκιμάσουν την εμπειρία, παρά το γεγονός ότι πολλοί έβλεπαν με δέος και φόβο το σιδερένιο όχημα που έβγαζε φωτιές και καπνούς.
Η εξέλιξη προς τον Ηλεκτρισμό και η γέννηση του ΗΣΑΠ
Ο ατμοκίνητος σιδηρόδρομος λειτούργησε με αυτόν τον τρόπο μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα. Η ανάγκη για μεγαλύτερη καθαριότητα, λιγότερο θόρυβο και υψηλότερες ταχύτητες οδήγησε στην απόφαση για τον ηλεκτρισμό της γραμμής. Το 1904, ο σιδηρόδρομος άλλαξε πρόσωπο, υιοθετώντας την ηλεκτροκίνηση και επεκτείνοντας το δίκτυό του προς την Ομόνοια μέσω μιας υπόγειας σήραγγας που αποτέλεσε άθλο για τα δεδομένα της εποχής.
Το 1926, η εταιρεία πέρασε στα χέρια των Ελληνικών Ηλεκτρικών Σιδηροδρόμων (ΕΗΣ) και αργότερα μετονομάστηκε σε ΗΣΑΠ. Η γραμμή 1, η γνωστή σε όλους μας «Πράσινη Γραμμή», έγινε η ραχοκοκαλιά των μετακινήσεων στην Αττική. Από τις ξύλινες καμπίνες και τις ατμομηχανές του 1869, φτάσαμε στους σύγχρονους συρμούς που μεταφέρουν εκατοντάδες χιλιάδες επιβάτες καθημερινά. Όμως, η αφετηρία όλων παραμένει εκείνη η 27η Φεβρουαρίου, όταν η βασίλισσα Όλγα και οι επίσημοι επιβιβάστηκαν στο πρώτο βαγόνι, εγκαινιάζοντας την εποχή της ταχύτητας στην Ελλάδα.
Μια ιστορική κληρονομιά που ζει στις ράγες
Σήμερα, κοιτάζοντας πίσω σε εκείνη την ημέρα πριν από 157 χρόνια, αντιλαμβανόμαστε ότι ο σιδηρόδρομος δεν ήταν απλώς ένα μεταφορικό μέσο, αλλά ένας μοχλός ανάπτυξης. Ο Πειραιάς αναβαθμίστηκε, οι εμπορικές συναλλαγές γιγαντώθηκαν και η Αθήνα άρχισε να επεκτείνεται γύρω από τους σταθμούς. Ο ΗΣΑΠ κουβαλάει πάνω του την αίγλη εκείνης της πρώτης διαδρομής, θυμίζοντάς μας ότι κάθε φορά που μπαίνουμε στο τρένο για να πάμε από το κέντρο στο λιμάνι, ακολουθούμε τα ίχνη της ιστορίας.
Εκείνη η πρώτη «βόλτα» της βασίλισσας Όλγας και του Ζαΐμη ήταν η υπόσχεση μιας Ελλάδας που ήθελε να εκσυγχρονιστεί. Παρά τις δυσκολίες, τις χρεοκοπίες και τους πολέμους που μεσολάβησαν, ο αστικός σιδηρόδρομος παρέμεινε ο πιο πιστός σύντροφος των Αθηναίων, συνδέοντας το ιστορικό παρελθόν του Θησείου με το δυναμικό παρόν του Πειραιά.
0 ΣΧΟΛΙΑ