Ιράν: Μια ιστορία μίσους, αναρχίας και απομόνωσης

«Το Ισλάμ είναι πολιτικό, αλλιώς δεν είναι τίποτα». Με αυτή την φράση του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί ξεκινά ο Βρετανός πολεμικός ανταποκριτής Τιμ Μάρσαλ την ανάλυσή του για το Ιράν στο βιβλίο «Η Δύναμη της Γεωγραφίας». Και δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει πιο εύστοχη εισαγωγή.

Σήμερα, όταν ακούμε τη λέξη «Ιράν», ο νους πηγαίνει σχεδόν αυτόματα σε πυραύλους, πυρηνικά προγράμματα και αμερικανικά αεροπλανοφόρα στον Περσικό Κόλπο. Πίσω όμως από τους τίτλους των ειδήσεων υπάρχει μια χώρα με ιστορία χιλιετιών, η οποία εξακολουθεί να καθορίζει τον τρόπο που αντιλαμβάνεται τον εαυτό της και τον ρόλο της στον κόσμο.

Από την Περσία στο σύγχρονο Ιράν

Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, το Ιράν ήταν γνωστό ως Περσία. Η γη του Κύρου και του Δαρείου, μιας αυτοκρατορίας που εκτεινόταν από την Ινδία έως το Αιγαίο Πέλαγος. Ένας από τους σπουδαιότερους πολιτισμούς του αρχαίου κόσμου, μια υπερδύναμη της εποχής της, που συγκρούστηκε επί αιώνες με την Ελλάδα, τη Ρώμη και αργότερα το Βυζάντιο.

Το Ιράν στον χάρτη

Το όνομα «Ιράν» υιοθετήθηκε επίσημα μόλις το 1935, σε μια προσπάθεια να συμπεριληφθούν και οι πολυάριθμες μη περσικές μειονότητες, οι οποίες αποτελούν περίπου το 40% του πληθυσμού. Από γεωγραφική άποψη, η χώρα μοιάζει με φυσικό φρούριο: οροσειρές όπως τα Ζάγκρος και τα Ελμπούρζ την προστατεύουν, αλλά ταυτόχρονα την απομονώνουν.

VIRAL

Ανείπωτο θρήνος στη κηδεία της Βασιλικής: Το τελευταίο αντίο στην 39χρονη που δολοφονήθηκε στην Καλαμάτα

Ο Γολγοθάς της Βασιλικής: Το βίντεο κλιπ που έπαιξε κρυφά και οι εξομολογήσεις της – «Μου είπε ”νομίζω, ότι κάτι μου δίνει, και αποκοιμιέμαι”»

Ανησυχία στην Εύβοια: Ποιες παραλίες έχουν γεμίσει με μέδουσες – Αποκαλυπτικά βίντεο, Live χάρτης

Η γεωγραφία ως φυσικό οχυρό και περιορισμός

Αν και όλοι οι πολίτες θεωρούνται Ιρανοί, η εθνοτική σύνθεση της χώρας είναι σύνθετη. Τα περσικά (φαρσί) είναι η μητρική γλώσσα περίπου του 60% του πληθυσμού και η επίσημη γλώσσα του κράτους, όμως Κούρδοι, Αζέροι, Μπαλούχοι, Τουρκμένοι, Αρμένιοι και πολλές μικρότερες ομάδες διατηρούν τη δική τους γλώσσα και ταυτότητα. Αυτή η ποικιλομορφία εξηγεί γιατί η κεντρική εξουσία στο Ιράν υπήρξε ιστορικά ισχυρή και συχνά καταπιεστική: ο φόβος της απόσχισης ή της ξένης επιρροής ήταν πάντα παρών.

Η γεωγραφική θέση της Περσίας — στο σταυροδρόμι Μέσης Ανατολής, Κεντρικής Ασίας και Ινδικής υποηπείρου — την έκανε κρίσιμο πέρασμα για αυτοκρατορίες που επιζητούσαν πρόσβαση στην Ινδία ή στον Περσικό Κόλπο. Από τον Μέγα Αλέξανδρο έως τους Μογγόλους και από τους Οθωμανούς έως τους Ρώσους, όλοι πέρασαν από εδώ. Μέχρι που εμφανίστηκαν οι Βρετανοί.

Περσέπολη, μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς

Το πετρέλαιο ως ευλογία και κατάρα

Η ανακάλυψη πετρελαίου το 1908 άλλαξε τα πάντα. Ο φυσικός πλούτος μετατράπηκε γρήγορα σε πηγή εξάρτησης και ταπείνωσης. Η Αγγλο-Περσική Εταιρεία Πετρελαίου (η μετέπειτα BP), που ιδρύθηκε το 1909, ελέγχονταν σε μεγάλο βαθμό από το Λονδίνο, αφήνοντας στον ιρανικό λαό ελάχιστα οφέλη. Όπως παραδέχθηκε αργότερα ο Ουίνστον Τσόρτσιλ, επρόκειτο για «ένα δώρο από τη χώρα των παραμυθιών».

Ο Μοσαντέκ και το πραξικόπημα του 1953

Η δυσαρέσκεια κορυφώθηκε το 1951, όταν ο πρωθυπουργός Μοχάμεντ Μοσαντέκ εθνικοποίησε τα πετρέλαια, δηλώνοντας ότι τα έσοδα ανήκουν αποκλειστικά στο Ιράν. Η απάντηση της Δύσης ήταν άμεση: οικονομικός στραγγαλισμός, αποχώρηση τεχνικών και, τελικά, το πραξικόπημα του 1953 με τη συνεργασία της MI6 και της CIA.

Η ανατροπή του Μοσαντέκ διέκοψε βίαια τη δημοκρατική πορεία της χώρας. Ο σάχης επέστρεψε στην εξουσία και εγκαθίδρυσε ένα καθεστώς καταστολής, με τη διαβόητη SAVAK να γίνεται σύμβολο βασανιστηρίων και φόβου. Θρησκευτικοί συντηρητικοί, κομμουνιστές, φιλελεύθεροι και εθνικιστές ενώθηκαν μόνο σε ένα πράγμα: την απέχθεια προς το καθεστώς και τους ξένους προστάτες του.

Ο Χομεϊνί κατά τη διάρκεια ομιλίας του εναντίον του σάχη στην Κομ το 1964

Η Ισλαμική Επανάσταση του 1979

Το 1978–79 η έκρηξη ήταν αναπόφευκτη. Μαζικές διαδηλώσεις, νεκροί στους δρόμους και, τελικά, η φυγή του σάχη τον Ιανουάριο του 1979. Ήταν το τέλος της μοναρχίας και της αμερικανικής επιρροής στο Ιράν.

Η Ισλαμική Επανάσταση πρόσφερε στους Ιρανούς ένα ισχυρό αφήγημα: εθνική κυριαρχία χωρίς ξένες δυνάμεις. Ο Αγιατολάχ Χομεϊνί έγινε δεκτός ως λυτρωτής, όμως σύντομα φάνηκε ότι το στέμμα είχε απλώς αντικατασταθεί από το τουρμπάνι.

Το νέο καθεστώς περιόρισε δραστικά τα δικαιώματα των γυναικών, επέβαλε τη χιτζάμπ, κατήργησε κοινωνικές ελευθερίες και χρησιμοποίησε τις επαναστατικές επιτροπές για να ελέγξει την καθημερινότητα. Παράλληλα, υιοθέτησε επιθετική στάση στο εξωτερικό, από τρομοκρατικές ενέργειες έως τον διαβόητο φετφά κατά του Σαλμάν Ρούσντι.

Μια θεοκρατία, περικυκλωμένη από εχθρούς, χωρίς δρόμο επιστροφής

Σήμερα, η ιρανική ηγεσία βλέπει τη χώρα ως περικυκλωμένη από εχθρούς. Και σε μεγάλο βαθμό, δεν έχει άδικο. Το κρίσιμο όμως στοιχείο είναι ότι το Ιράν παραμένει μια επαναστατική θεοκρατία. Δεν μπορεί να απαρνηθεί τις φονταμενταλιστικές της αρχές χωρίς να ακυρώσει τον ίδιο τον λόγο ύπαρξής της.

Όπως ένας Γάλλος πρόεδρος δε θα απαρνιόταν ποτέ την «Ισότητα» της Γαλλικής Επανάστασης, έτσι και οι αγιατολάχ δεν μπορούν να αποκηρύξουν την ιδέα ότι εφαρμόζουν τη βούληση του Θεού στη γη. Ένας ουσιαστικός συμβιβασμός με τη Δύση, η πλήρης ανοχή στις ατομικές ελευθερίες και ένας πραγματικά πλουραλιστικός πολιτικός βίος θα ισοδυναμούσαν με ιδεολογική αυτοκτονία.

*Το κείμενο βασίζεται στο βιβλίο του Τιμ Μάρσαλ «Η Δύναμη της Γεωγραφίας». Τα βιβλία δεν εξηγούν τα πάντα, αλλά μας βοηθούν να βλέπουμε πέρα από τον θόρυβο των ειδήσεων.