Σαν σήμερα, 3 Δεκεμβρίου 1912: Ξεκινάει η Ναυμαχία της Έλλης – Η ώρα που ο Ναύαρχος Κουντουριώτης έκλεισε την πόρτα του Αιγαίου

Athensmagazine Ορίστε μας ως προτεινόμενη πηγή ειδήσεων στο Google

03 Δεκεμβρίου του 1912. Η ημερομηνία αυτή, καταγεγραμμένη με το παλαιό ημερολόγιο, ή 16 Δεκεμβρίου με το σημερινό, δεν σηματοδοτεί απλώς μια ακόμη νίκη του ελληνικού έθνους, αλλά την οριστική στροφή της ιστορίας στο Αιγαίο Πέλαγος. Ήταν η ημέρα που ο Ελληνικός Στόλος, υπό την ατρόμητη ηγεσία του Υποναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη, συνάντησε και κατατρόπωσε τον Οθωμανικό στόλο στην έξοδο των Στενών των Δαρδανελίων. Η Ναυμαχία της Έλλης δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική επιτυχία· ήταν η επισφράγιση της ελληνικής κυριαρχίας στη θάλασσα και η προϋπόθεση για την απελευθέρωση των νησιών, θέτοντας ταυτόχρονα τις βάσεις για το γεωπολιτικό μέλλον της Ελλάδας.

Ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος βρισκόταν ήδη σε πλήρη εξέλιξη, με τον ελληνικό στρατό να σημειώνει θριάμβους στη Μακεδονία και την Ήπειρο. Ωστόσο, η καρδιά της ελληνικής πολεμικής προσπάθειας χτυπούσε στο Αιγαίο. Ο Παύλος Κουντουριώτης, ένας διορατικός και αποφασιστικός ηγέτης, είχε ήδη επιτελέσει το πρώτο στρατηγικό του έργο: την απελευθέρωση των νησιών του Βορειοανατολικού Αιγαίου, με αιχμή του δόρατος το θρυλικό Θωρηκτό Καταδρομικό «Γεώργιος Αβέρωφ». Μετά την κατάληψη της Λήμνου, ο κόλπος του Μούδρου μετατράπηκε στο προκεχωρημένο αγκυροβόλιο του Στόλου, μόλις 50 ναυτικά μίλια από την είσοδο των Στενών. Αυτή η επιθετική στάση απέκλεισε ουσιαστικά τον Οθωμανικό στόλο μέσα στα Δαρδανέλια, εμποδίζοντάς τον να ενισχύσει τα χερσαία στρατεύματα ή να απειλήσει τα ελληνικά νησιά και τις ακτές.

Η στρατηγική του Κουντουριώτη ήταν τόσο τολμηρή, που άγγιζε τα όρια της πρόκλησης. Μετά την απελευθέρωση της Τενέδου, ο Ναύαρχος έστειλε ένα περιπαικτικό, πλην όμως ουσιαστικό, τηλεγράφημα στον Οθωμανό αρχηγό του στόλου: «Σας περιμένομεν», με την προσθήκη ότι αν χρειαζόταν, ήταν πρόθυμος να τους εφοδιάσει με γαιάνθρακα για την έξοδό τους. Αυτό το μήνυμα δεν ήταν μόνο ψυχολογικός πόλεμος, αλλά μια σαφής δήλωση πρόθεσης: ο ελληνικός στόλος θα υπερασπιζόταν την κυριαρχία του Αιγαίου με κάθε κόστος. Η τουρκική ηγεσία, αντιμέτωπη με την ολοένα και πιο δυσμενή κατάσταση στα χερσαία μέτωπα και την ατίμωση του αποκλεισμού, αποφάσισε τελικά να δοκιμάσει την τύχη της.

Το πρωί της 16ης Δεκεμβρίου (νέο ημερολόγιο), οι καπνοί του εξερχόμενου Οθωμανικού στόλου έγιναν ορατοί από τα ελληνικά περιπολικά. Υπό τη διοίκηση του ναυάρχου Ραμίζ Μπέη, η τουρκική δύναμη αποτελούνταν από τα ισχυρότερα πλοία της, όπως τα θωρηκτά «Χαϊρεδίν Μπαρμπαρόσα» (ναυαρχίδα), «Τουργκούτ Ρέις», «Μεσουδιέ» και «Ασάρι-ι-Τεφίκ», συνοδευόμενα από αντιτορπιλικά. Παρά το γεγονός ότι ο οθωμανικός στόλος διέθετε αριθμητική υπεροχή σε κύρια θωρηκτά, η ελληνική πλευρά είχε το αναμφισβήτητο πλεονέκτημα του «Αβέρωφ». Το θωρηκτό-καταδρομικό, νεότευκτο και ταχύτατο, ήταν ανώτερο σε ταχύτητα, θωράκιση και δύναμη πυρός από κάθε μονάδα του αντιπάλου.

Η ναυμαχία ξεκίνησε στις 09:22 το πρωί, όταν ο τουρκικός στόλος άνοιξε πρώτος πυρ από απόσταση περίπου επτά ναυτικών μιλίων. Τρία λεπτά αργότερα, ο ελληνικός στόλος ανταπέδωσε. Η κρίσιμη στιγμή, ωστόσο, ήρθε περίπου στις 09:35. Εκείνη τη στιγμή, ο Κουντουριώτης, βλέποντας τον ελληνικό στόλο να ακολουθεί την προβλεπόμενη γραμμική τακτική, έλαβε τη μεγάλη, παράτολμη, αλλά καθοριστική απόφαση: σήκωσε το σήμα «Ζ», το οποίο σήμαινε «κινούμαι ανεξάρτητα».

Αποδεσμεύοντας το «Αβέρωφ» από τον υπόλοιπο στόλο, ο Κουντουριώτης κινήθηκε ταχύτατα με 20 κόμβους, κόβοντας κυριολεκτικά τη γραμμή του εχθρού και αφήνοντας πίσω τα τρία παλαιότερα ελληνικά θωρηκτά. Ήταν μια κίνηση που έδειχνε πλήρη πίστη στην ανωτερότητα του πλοίου και των πληρωμάτων του. Το «Αβέρωφ» στράφηκε προς την κεφαλή της τουρκικής παράταξης, εφαρμόζοντας μια τακτική υπερφαλάγγισης, η οποία ανάγκασε τον Οθωμανικό στόλο να δεχτεί συγκεντρωμένα πυρά από κοντινότερη απόσταση. Το «Μπαρμπαρόσα» και το «Τουργκούτ Ρέις», τα οποία δέχτηκαν το μεγαλύτερο βάρος της επίθεσης, υπέστησαν σοβαρές ζημιές και μεγάλες απώλειες.

Η ναυμαχία διήρκεσε μόλις μια ώρα και δώδεκα λεπτά. Γύρω στις 10:17, ο Οθωμανικός στόλος, με τη γραμμή του διαλυμένη και τα πλοία του βαριά τραυματισμένα, στράφηκε προς τα πίσω και αναζήτησε την ασφάλεια των παράκτιων πυροβολείων των Στενών. Παρά την καταδίωξη του «Αβέρωφ» που πλησίασε μέχρι τα 2.850 μέτρα, ο Κουντουριώτης αναγκάστηκε να διακόψει λόγω των εχθρικών πυρών από την ξηρά. Οι ελληνικές απώλειες ήταν ελάχιστες – δύο νεκροί και έξι τραυματίες – σε αντίθεση με τις σημαντικές απώλειες και τις ανεπανόρθωτες ζημιές που υπέστησαν τα τουρκικά πλοία.

Η στρατηγική σημασία της Ναυμαχίας της Έλλης ήταν τεράστια. Ήταν η πρώτη νίκη του Ελληνικού Ναυτικού σε μεγάλη σύγκρουση από την Επανάσταση του 1821 και εδραίωσε την απόλυτη κυριαρχία του στο Αιγαίο. Ο τουρκικός στόλος είχε εγκλειστεί οριστικά στα Στενά. Αυτός ο αποκλεισμός εξασφάλισε ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να συνεχίσει την απελευθέρωση των νησιών, να ελέγξει τους θαλάσσιους δρόμους και, κυρίως, να αποτρέψει οποιαδήποτε θαλάσσια μεταφορά ενισχύσεων προς τα πεδία μαχών της Μακεδονίας. Ο θρίαμβος αυτός επιβεβαιώθηκε λίγες εβδομάδες αργότερα, στις 5 Ιανουαρίου 1913, με τη νικηφόρα Ναυμαχία της Λήμνου. Ο Παύλος Κουντουριώτης, με την τόλμη και την αποφασιστικότητά του, είχε πετύχει να κερδίσει μια μάχη που όρισε όχι μόνο την έκβαση του Βαλκανικού Πολέμου, αλλά και τη σύγχρονη γεωγραφία και ταυτότητα του Ελληνισμού. Η 3η Δεκεμβρίου 1912 παραμένει έτσι μια ημέρα δόξας, υπενθυμίζοντας την αδιάσπαστη σχέση του Έθνους με τη θάλασσα.