Ο κοσμοπολίτης στοχαστής: Σαν σήμερα (30/10), το 1966, «έφυγε από τη ζωή» ο Γιώργος Θεοτοκάς, πρωτοπόρος της «Γενιάς του ’30»

Σαν σήμερα, στις 30 Οκτωβρίου 1966, τα ελληνικά Γράμματα έχασαν έναν από τους πιο σημαντικούς εκπροσώπους και πρωτεργάτες της «Γενιάς του ’30», τον συγγραφέα, δοκιμιογράφο και πνευματικό άνδρα, Γιώργο Θεοτοκά. Η απώλειά του, έπειτα από μάχη με τον καρκίνο του ήπατος, άφησε ένα δυσαναπλήρωτο κενό στον καλλιτεχνικό και πνευματικό κόσμο της Ελλάδας, ο οποίος αναγνώρισε τη μεγάλη συνεισφορά του στην ανανέωση και τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της νεοελληνικής σκέψης.

Ο Γιώργος Θεοτοκάς δεν ήταν απλώς ένας λογοτέχνης· ήταν ένας φιλελεύθερος στοχαστής με κοσμοπολίτικη παιδεία, ο οποίος τόλμησε να διατυπώσει με σαφήνεια το αίτημα για μια πνευματική αναγέννηση, καλώντας τους Έλληνες δημιουργούς να αποτινάξουν τη μιμητική στάση απέναντι στη Δύση και να χαράξουν μια αυτόνομη, σύγχρονη πορεία.

Τα παιδικά χρόνια στην πόλη και οι σπουδές στην Ευρώπη

Ο Γιώργος Θεοτοκάς γεννήθηκε στις 27 Αυγούστου 1905 στην Κωνσταντινούπολη, σε ένα κοσμοπολίτικο περιβάλλον που έμελλε να διαμορφώσει τον ανοιχτό του ορίζοντα. Η καταγωγή της οικογένειάς του ήταν από τη Χίο, μια κοινή ρίζα πολλών οικογενειών της ελληνικής κοινότητας της Πόλης. Με πατέρα νομικό και μητέρα από οικογένεια Χιωτών εμπόρων, ο νεαρός Γιώργος βίωσε στην οθωμανική πρωτεύουσα τις δραματικές εξελίξεις του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, γεγονότα που τον σημάδεψαν βαθιά.

Ωστόσο, η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 έφερε την οριστική ρήξη. Η οικογένεια Θεοτοκά εγκατέλειψε την Κωνσταντινούπολη και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Εκεί, ο Γιώργος Θεοτοκάς ολοκλήρωσε τις βασικές του σπουδές, αποφοιτώντας από τη Νομική Σχολή το 1926. Η δίψα του για γνώση και επαφή με τα σύγχρονα πνευματικά ρεύματα τον οδήγησε στο εξωτερικό, όπου συνέχισε τις σπουδές του στο Παρίσι και το Λονδίνο.

VIRAL

Ανείπωτο θρήνος στη κηδεία της Βασιλικής: Το τελευταίο αντίο στην 39χρονη που δολοφονήθηκε στην Καλαμάτα

Ο Γολγοθάς της Βασιλικής: Το βίντεο κλιπ που έπαιξε κρυφά και οι εξομολογήσεις της – «Μου είπε ”νομίζω, ότι κάτι μου δίνει, και αποκοιμιέμαι”»

Ανησυχία στην Εύβοια: Ποιες παραλίες έχουν γεμίσει με μέδουσες – Αποκαλυπτικά βίντεο, Live χάρτης

Η διαμονή του στη γαλλική πρωτεύουσα υπήρξε καθοριστική για τη διαμόρφωση της σκέψης του. Εκεί ήρθε σε επαφή με τα μεγάλα ρεύματα της ευρωπαϊκής διανόησης του Μεσοπολέμου, αποκτώντας τη βάση για την κριτική του σκέψη και την κοσμοπολίτικη οπτική του.

Το «ελεύθερο πνεύμα» και η χάραξη νέας πορείας

Η επιστροφή του στην Αθήνα συνοδεύτηκε από μια πνευματική έκρηξη που άλλαξε τον ρου των ελληνικών γραμμάτων. Το 1929 δημοσίευσε το δοκίμιο «Ελεύθερο Πνεύμα», ένα κείμενο που λειτούργησε ως μανιφέστο της επερχόμενης «Γενιάς του ’30». Το δοκίμιο αυτό ήταν αρκετά ριζοσπαστικό για την εποχή, καθώς ασκούσε δριμεία κριτική στη μιμητική στάση της ελληνικής κοινωνίας και λογοτεχνίας απέναντι στη Δύση, καταγγέλλοντας την πνευματική «επαρχία».

Ο Θεοτοκάς καλούσε τους Έλληνες δημιουργούς να στραφούν προς τον σύγχρονο κόσμο και τα παγκόσμια ρεύματα, χωρίς όμως να χάσουν την αυτονομία και την ελληνικότητά τους. Η φωνή του ήταν μια φωνή για γνήσια δημιουργία, μακριά από αγκυλώσεις και παρωχημένες αντιλήψεις.

Δύο χρόνια αργότερα, το 1933, δημοσίευσε το πρώτο μέρος του έργου που θεωρείται το κορυφαίο και πιο χαρακτηριστικό της γενιάς του: το μυθιστόρημα «Αργώ». Στην «Αργώ», ο Θεοτοκάς αποτυπώνει με αστικό ρεαλισμό τις ανησυχίες, τις φιλοδοξίες, τα όνειρα και τις βαθιές απογοητεύσεις της γενιάς που ενηλικιώθηκε μέσα στις δίνες του Μεσοπολέμου και της Μικρασιατικής Καταστροφής. Το έργο ξεχώρισε για τη μετριοπάθεια του λόγου του συγγραφέα και την ξεκάθαρη διάθεσή του να κρατήσει αποστάσεις από τις ακρότητες και τους ακραίους πολιτικούς διχασμούς της εποχής.

Από την πένα στο Μέτωπο: Η σύντομη στρατιωτική θητεία και η μεταπολεμική προσφορά

Με το ξέσπασμα του Ελληνοϊταλικού Πολέμου το 1940, ο Γιώργος Θεοτοκάς, όπως και πολλοί άλλοι πνευματικοί άνθρωποι της εποχής, θέλησε να συμμετάσχει ενεργά στην εθνική προσπάθεια. Η στράτευσή του ήταν μια σύντομη και πολυεπίπεδη διαδικασία. Ο ίδιος, μέσα από τα «Τετράδια Ημερολογίου» του, επιβεβαιώνει ότι, παρά τις αρχικές δυσκολίες στην κατάταξή του, στα τέλη Φεβρουαρίου του 1941 τοποθετήθηκε στον 12ο λόχο του Γενικού Επιτελείου Αεροπορίας για εκπαίδευση στους όλμους. Ωστόσο, η ραγδαία εξέλιξη των πολεμικών γεγονότων δεν του επέτρεψε να φτάσει στην πρώτη γραμμή του Αλβανικού Μετώπου, καθώς η ελληνική άμυνα κατέρρευσε τον Απρίλιο του 1941, μετά την είσοδο της Γερμανίας στον πόλεμο.

Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Θεοτοκάς αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ενέργειάς του στην αναμόρφωση των θεσμών του πολιτισμού. Διετέλεσε διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου για δύο θητείες, κατά τη διάρκεια των οποίων εργάστηκε με ζήλο για την ανανέωση του ρεπερτορίου και την προώθηση των σύγχρονων ελληνικών έργων.

Η προσφορά του δεν περιορίστηκε στα στενά όρια της πρωτεύουσας. Ταξίδεψε σχεδόν σε όλον τον κόσμο, από τον Λίβανο και το Ιράν έως τη Σοβιετική Ένωση, τη Ρουμανία και τις ΗΠΑ, γνωρίζοντας διαφορετικούς πολιτισμούς και μεταφέροντας την ελληνική πνευματική φωνή. Παράλληλα, συνεργάστηκε με τον Ευάγγελο Παπανούτσο για την αναμόρφωση της παιδείας και συνέβαλε καθοριστικά στην οργάνωση του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος.

Ο Γιώργος Θεοτοκάς έφυγε από τη ζωή, όπως αναφέρθηκε, στις 30 Οκτωβρίου 1966, σε ηλικία 61 ετών. Άφησε πίσω του ένα πολυσχιδές έργο που περιλαμβάνει μυθιστορήματα, δοκίμια, θεατρικά έργα και τα σημαντικά «Τετράδια Ημερολογίου» – ένα έργο που τον κατατάσσει δικαίως στους κορυφαίους εκφραστές του ελληνικού φιλελευθερισμού και του μοντέρνου πνεύματος.