Σαν σήμερα, 26 Σεπτεμβρίου 1916: Η Επανάσταση της Εθνικής Άμυνας και ο Διχασμός της Ελλάδας

Σαν σήμερα, πριν από 109 χρόνια, η Ελλάδα βρέθηκε σε ένα από τα πιο κρίσιμα σταυροδρόμια της σύγχρονης ιστορίας της. Στις 26 Σεπτεμβρίου 1916, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο στρατηγός Παναγιώτης Δαγκλής και ο ναύαρχος Παύλος Κουντουριώτης σχημάτισαν στη Θεσσαλονίκη την Κυβέρνηση Εθνικής Αμύνης. Η κίνηση αυτή, που έμεινε στην ιστορία ως η «Επαναστατική Τριανδρία», δεν ήταν απλώς η ίδρυση μιας νέας κυβέρνησης, αλλά η κορυφαία πράξη του Εθνικού Διχασμού και η επίσημη ρήξη με τον βασιλιά Κωνσταντίνο Α’, χωρίζοντας τη χώρα σε δύο αντίπαλα κράτη.

Το ιστορικό πλαίσιο: Η Ελλάδα μεταξύ Βασιλιά και Πρωθυπουργού

Η δημιουργία της Κυβέρνησης Εθνικής Αμύνης δεν ήταν μια ξαφνική απόφαση, αλλά το αποτέλεσμα μιας μακράς και οδυνηρής πολιτικής αντιπαράθεσης που έμεινε γνωστή ως ο Εθνικός Διχασμός. Με την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου το 1914, η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα τεράστιο δίλημμα. Ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος υποστήριζε την άμεση είσοδο της χώρας στον πόλεμο στο πλευρό των δυνάμεων της Αντάντ (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία), πιστεύοντας ότι έτσι θα εξασφάλιζε τη συνέχεια της Μεγάλης Ιδέας και τα εδαφικά οφέλη που είχε αποκτήσει η Ελλάδα στους Βαλκανικούς Πολέμους. Από την άλλη πλευρά, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α’, γερμανόφιλος λόγω των οικογενειακών του δεσμών και στρατιωτικός που θαύμαζε τη γερμανική μηχανή πολέμου, υποστήριζε την πολιτική της «αυστηρής ουδετερότητας».

Η διαφωνία αυτή δεν ήταν απλώς πολιτική. Ήταν μια σύγκρουση δύο διαφορετικών οραμάτων για το μέλλον της χώρας: το φιλελεύθερο, προοδευτικό όραμα του Βενιζέλου, που έβλεπε την Ελλάδα ως μέρος της ευρωπαϊκής πολιτικής σκηνής, και το συντηρητικό, βασιλόφρονο όραμα του Κωνσταντίνου, που εστίαζε στην αποφυγή κάθε κινδύνου και την προστασία των κεκτημένων.

VIRAL

Ανατροπή σοκ στο διπλό φονικό του Αιγίου: Γιατί ήταν γεμάτο φάρμακα το κρεβάτι της άτυχης Μαρίας; Φωτογραφίες ντοκουμέντο

Τραγωδία στην Κρήτη: Αυτή είναι η 43χρονη που έδωσε τέλος στη ζωή της στο σκοπευτήριο του Μαλεβιζίου – Το κρυφό της σχέδιο

Συγκλονίζει η σύντροφος του Ολύμπιου: «Αυτοί μου λένε να σκοτώσω τον Ολύμπιο»

Η ένταση κλιμακώθηκε το 1915, όταν ο Βενιζέλος, έχοντας κερδίσει τις εκλογές, προσπάθησε να επιβάλει την πολιτική του. Ωστόσο, ο Κωνσταντίνος τον παρενόχλησε και τελικά τον ανάγκασε σε παραίτηση, διαλύοντας τη Βουλή. Η κατάσταση πήρε δραματική τροπή όταν τα στρατεύματα της Αντάντ αποβιβάστηκαν στη Θεσσαλονίκη τον Οκτώβριο του 1915, με την έγκριση του Βενιζέλου. Η κυβέρνηση της Αθήνας, υπό τον Κωνσταντίνο, αντέδρασε έντονα, προκαλώντας την οργή των συμμάχων.

Η Επανάσταση και η δημιουργία του Διπλού Κράτους

Μετά από μια σειρά ταπεινωτικών γεγονότων για την Ελλάδα, όπως η παράδοση του οχυρού του Ρούπελ στους Γερμανούς και τους Βουλγάρους, η υπομονή του Βενιζέλου εξαντλήθηκε. Στις 13 Σεπτεμβρίου 1916, μαζί με τους στενότερους συνεργάτες του, τον στρατηγό Δαγκλή και τον ναύαρχο Κουντουριώτη, ο Βενιζέλος έφτασε στην Κρήτη, όπου και κήρυξε την «επανάσταση». Από εκεί, με τη βοήθεια των Συμμάχων, κατευθύνθηκε στη Θεσσαλονίκη, την πόλη όπου είχε αποβιβαστεί η Αντάντ και αποτελούσε πλέον το κέντρο της βενιζελικής αντίστασης.

Στις 26 Σεπτεμβρίου 1916, ο Βενιζέλος, ως αρχηγός της Τριανδρίας, ανακοίνωσε την ίδρυση της Προσωρινής Κυβέρνησης Εθνικής Αμύνης. Η διακήρυξη ήταν σαφής: η κυβέρνηση αυτή είχε ως μοναδικό σκοπό την έξοδο της Ελλάδας στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ, για την προάσπιση των εθνικών συμφερόντων. Η κίνηση αυτή είχε ως άμεσο αποτέλεσμα τον επίσημο χωρισμό της χώρας: η κυβέρνηση της Αθήνας υπό τον βασιλιά Κωνσταντίνο διατηρούσε την εξουσία στη Νότια Ελλάδα, ενώ η κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης, υπό τον Βενιζέλο, ήλεγχε τη Βόρεια Ελλάδα και την Κρήτη. Το ελληνικό κράτος ήταν πλέον διαιρεμένο σε δύο ξεχωριστές οντότητες, με δύο κυβερνήσεις, δύο στρατούς και δύο διαφορετικές εξωτερικές πολιτικές.

Ο ρόλος των Συμμάχων και η κατάληξη του Διχασμού

Η Κυβέρνηση Εθνικής Αμύνης, αν και δεν αναγνωρίστηκε αμέσως από τους Συμμάχους, έλαβε την πλήρη στρατιωτική και οικονομική τους στήριξη. Ο Βενιζέλος άρχισε αμέσως τη δημιουργία ενός νέου στρατού, που αποτελούνταν από βενιζελικούς αξιωματικούς και εθελοντές. Αυτός ο στρατός, γνωστός ως «Στρατός της Εθνικής Αμύνης», πολέμησε στο πλευρό των δυνάμεων της Αντάντ στο Μακεδονικό Μέτωπο, συμβάλλοντας καθοριστικά στην τελική νίκη.

Η κατάληξη του Εθνικού Διχασμού ήρθε τον Ιούνιο του 1917, όταν, υπό την πίεση των δυνάμεων της Αντάντ, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α’ αναγκάστηκε να παραιτηθεί και να εγκαταλείψει τη χώρα. Ο Βενιζέλος επέστρεψε στην Αθήνα, όπου και σχημάτισε νέα κυβέρνηση, επανενώνοντας το ελληνικό κράτος. Η Ελλάδα εισήλθε επίσημα στον πόλεμο, και η συμμετοχή της αυτή της επέτρεψε να είναι μεταξύ των νικητών.

Η ιστορία της Κυβέρνησης Εθνικής Αμύνης είναι ένα ισχυρό παράδειγμα του πώς μια πολιτική διαφωνία μπορεί να οδηγήσει σε εθνική διχόνοια. Η τόλμη του Βενιζέλου να σχηματίσει κυβέρνηση σε ξένο έδαφος, σε ρήξη με τον βασιλιά, αποτελεί μια από τις πιο αμφιλεγόμενες αλλά και καθοριστικές στιγμές της ελληνικής ιστορίας. Αποτέλεσε την απαραίτητη κίνηση για να βγει η Ελλάδα από την ουδετερότητα, να πολεμήσει στο πλευρό των Συμμάχων και να βρεθεί τελικά στην πλευρά των νικητών του Μεγάλου Πολέμου. Ωστόσο, η κληρονομιά του Εθνικού Διχασμού άφησε βαθιά τραύματα στην ελληνική κοινωνία, με τον διχασμό μεταξύ βενιζελικών και βασιλοφρόνων να επηρεάζει την πολιτική ζωή για πολλά χρόνια μετά το τέλος του πολέμου.